تلفیق هنر و صنعت در زندگی مدرنیته

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز مهاباد، خانواده ای در مهاباد با تلفیق هنر و صنعت توانسته اند پیشه لحاف دوزی را همچنان استوار نگه دارند و نمادی از ایستادگی صنایع دستی در برابر مدرنیته لقب بگیرند.

شروع سفر لحاف دوزی

صبح دل انگیز یک روز از آخرین ماه بهار همراه خانواده به سمت روستای مادری حرکت کردیم. در ابتدای مسیر گذر از کنار دریاچه سد مهاباد که یکی از جاذبه های گردشگری این شهرستان است نوید مسافرتی جذاب و دل انگیز می داد. چشمانمان به طبیعت دل انگیز و دست نخورده بود که یک ساعت گذشت و به خلیفان رسیدیم.

اواخر فصل پشم چینی گوسفندان بود و بیشتر اعضای خانواده مادربزرگم در خانه نبودند. پس از آماده شدن برای کمک به پشم چینی به سمت محلی در نزدیکی روستا رفتیم. مادربزرگم ما را از دور دید و به استقبال آمد. دایی محمد هم متوجه ما شد و با لبخندی بر لب برای خوشامدگویی رسید. احوالپرسی که تمام شد به همراه دایی رسول به نزدیکی گوسفندان رسیدیم. دایی رسول نشست و قیچی پشم چینی را به دست گرفت. از من خواست تا یکی از گوسفندان را با دستانم نگه دارم تا پشم هایش را بچیند.

آفتاب به وسط آسمان رسید و ما توانسته بودیم 15 گوسفند را پشم چینی کنیم. با صدای مادربزرگم به دور سفره جمع شدیم و آبگوشت آتشی زن دایی بزرگم با دوغ صحرایی وجودمان را طراوتی دیگر بخشید. دو روز با همین روال گذشت و روز سوم پشم های چیده شده را جمع کردیم و در حیاط خانه مادربزرگ مشغول تمیزکردن و شستن پشم ها شدیم. کار روستایی اگرچه سخت اما برای من دل انگیز است. عطر نان گرم و بوی اجاق های روستایی که در هوا می پیچد احساس می کنم زندگی دلنشین تر است بی غل و غش تر از قبل.

تلفیق هنر و صنعت برای حرکت چرخه اقتصاد

دو روز دیگر آنجا بودیم تا پشم ها خشک شدند و دایی محمد نیسان آبی را بارگیری کرد و به سمت مهاباد راه افتاد. ما هم پشت سر او با ماشین خودمان به همراه خانواده حرکت کردیم. به شهر که رسیدیم راهمان از هم جدا شد و دایی به طرف کارگاه خود رفت و ما هم به سمت منزل اما از او قول گرفتم که فردا خودم برای سفارش مادرم به کارگاه بروم و به دوختن لحاف هایم کمک کنم.

برادرم تصویربردار است و همکار من در خبرگزاری. او گفت که لحاف دوزی یک سوژه هنری ست و می توان به آن پرداخت. صبح روز بعد برادرم هم به همراه من آمد و به سمت کارگاه لحاف دوزی رفتیم. دایی رسول هم با خانواده آمده بود.

دایی محمد لحاف دوزی را از پدرخانم خود یاد گرفته و الان بیش از 50 سال است که با این شغل زندگی می کند. دایی رسول هم بعدها از برادرش یاد گرفت و الان پسرانش نیز در این حوزه فعالیت دارند.

سیر تا پیاز لحاف دوزی

از دایی محمد می‌خواهم که از سیر تا پیاز کارش را برایم تعریف کند. او هم موافقت کرده و می گوید: مواد اولیه این شغل پارچه، کرک، پنبه و پشم، نخ و سوزن و یک دستگاه چرخ خیاطی است. میان کلامش می پرسم: پس شما پنبه ریسی با آن کمان را معروف ندارید؟ می‌گوید: الان دیگر آن کمان‌ها از دور خارج شده و جای خود را به ماشین حلاجی داده است.

او در ادامه می گوید: قدیم به این شکل بود که با استفاده از کمان پنبه‌ها را می‌زدند و شاداب می‌کردند، اما اکنون حلاجی به وسیله دستگاهی شبیه خرمن کوب‌های دستی شالیکاری انجام می‌گیرد. ما داریم با دستگاه پشم را باز می‌کنیم، هم راحت تر است هم کار زودتر پیش می‌رود.

صدای چرخ خیاطی در گوشه ای از کارگاه توجه ما را به خود جلب می کند. به ذهنم می رسد که تلفیق هنر و صنعت می تواند چرخ اقتصاد را به حرکت درآورد. به سمت چرخ خیاطی حرکت می کنم. زن دایی حاجیه با نگاه هایش منتظر من است. کنارش می رسم و می گویم: در خانه شما رئیس هستید و اینجا دایی. حالا از رئیس کارگاه راضی هستید؟ با لبخندی بر لب، رضایت خود را ابراز می کند. از او در مورد کارش می پرسم و می گوید: ۳۵ ساله کار خیاطی که شغل مادر و پدرم بوده و این حرفه را از آن‌ها یاد گرفتم، به دخترانم هم یاد دادم. از روال مشتری مداری که محور این شغل هاست جویا می شوم و می گوید: مشتری‌ها می آیند پارچه‌ها رو انتخاب می‌کنند و سفارش می‌دهند و براشون برش می‌دهیم و در آخر رویه لحاف‌ها و تشک هاررو می‌ندازم و تحویل مشتری‌ها می‌دهیم؛ و حرف‌هایی که در مسیر رضایت مشتری می‌چرخد.

به سراغ دایی رسول می روم که در گوشه دیگری مشغول است. دایی از سایز لحاف ها گرفته تا سرمایه این حرفه برایم می گوید: همه لحاف و تشک‌ها اندازه و وزن استاندارد داشته و بالش‌ها نیز از این قاعده مستثنا نیستند، اما در برخی مواقع وزن و اندازه تشک بسته به نظر مشتری تغییر پیدا می‌کند.‌ او به تشک های سنتی پشمی نیز اشاره ای دارد. تشک سنتی، بیشتر با اندازه‌های تک نفره تولید می‌شود و بهترین سایزی که برای چنین تشکی ارائه شده، تشک ۲۰۰*۹۰ سانتی متر است اما گا‌هی مشاهده می‌شود که تشک با اندازه ۸۰*۱۸۰، ۲۰۰*۱۰۰ سانتی متر هم تولید می‌شود. در هر حال این قابلیت برای خریداران عمده ایجاد شده تا بسته به نیاز خود، اقدام به سفارش تشک نمایند و اندازه مد نظر خود را هم مشخص نمایند. تشک دست دوز سنتی بر اساس عوامل متعددی قیمت گذاری می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: نوع پشم مصرفی، نوع پارچه رویه، ابعاد تشک، وزن تشک، روش خرید تشک است.

خواص درمانی تشک پشم

استفاده از پشم گوسفند در پر کردن تشک‌های سنتی، سبب شده تا خواص بسیاری را از چنین تشک‌هایی بتوان به دست آورد. گرم بودن پشم یکی از مهم‌ترین نکاتی است که سبب می‌شود تا بدن نیز گرم شود. مخصوصا در فصل زمستان، شاهد این هستیم که پشم، گرما را در خود حفظ نموده و در نتیجه فضای خواب را به یک محیط گرم و نرم، تبدیل می‌نماید. دایی رسول می گوید: مشتریانی که به دنبال خرید تشک پشمی هستند، اما قیمت هم برای آن‌ها مهم می‌باشد، باید در نظر داشته باشند که تشک مورد نیاز خود را، با وزن‌های کمتری سفارش دهند تا قیمت پایین تری هم داشته باشد. هر چه وزن تشک بیشتر باشد، راحتی بیشتری را به هنگام خواب، می‌توان تجربه نمود.

می‌پرسم این حرفه چقدر سرمایه اولیه می‌خواهد؟ آقای زمانی در حالیکه پشت چرخش مشغول کار است؛ گفت: اگر کسی این حرفه را بلد باشد با جمع آوری این اندک ابزار‌ها می‌تواند شروع به کار کند، اما خرید مواد اولیه امروز بدون اعتبار و سرمایه قدری مشکل است. در مجموع شاید بتوان با ۲۰ میلیون تومان این شغل را استارت زد.

دست یاری برای زنده نگه داشتن هنر و صنعت

فراموشی و کمرنگ شدن بعضی از حرفه‌ها و صنایع دستی که بخشی از فرهنگ و سنت کشور محسوب می‌شوند نیاز به حمایت و توجه مسئولان به ویژه میراث فرهنگی دارد. نیاز به شناسایی صاحبان این حِرف، تقدیر از استادکاران آن‌ها و بهره گیری از تجربه‌های ارزنده اساتید در آموزش به افراد دیگر می‌تواند به نامیرایی و ادامه حیات این مشاغل کمک شایانی کند.

برای پیگیری حمایت های دولتی از این حرفه به سراغ رئیس اداره میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری شهرستان مهاباد رفتیم. عبده با اعلام اینکه شهرستان مهاباد یکی از قطب‌های مهم رشته‌های مختلف صنایع دستی در آذربایجان غربی به شمار می‌رود، گفت: ۲۵۰ هنرمند فعال هم اکنون در بخش‌های مختلف صنایع دستی فعال بوده و در کارگاه‌های خانگی این شهرستان مشغول به کار هستند.

او اضافه کرد: این هنرمندان در حوزه رشته‌های سفالگری، چاروق دوزی، معرق چرم، معرق چوب، منوط چوب، چرم دوزی، گلدوزی، رودوزی سنتی، بافتنی سنتی، جاجیم بافی و حرفه ی لحاف دوزی فعالیت می‌کنند.

عبده اظهار کرد: سال گذشته برای هنرمندان صنایع دستی که از اداره میراث فرهنگی مجوز فعالیت داشتند از ۷۰ تا سقف ۲۰۰ میلیون ریال تسهیلات بانکی برای تداوم فعالیت‌های آن‌ها در زمینه صنایع دستی در نظر گرفته شده بود.

او گفت: برای صنایع دستی تسهیلاتی در قالب سامانه کارا و سامانه مشاغل خانگی در نظر گرفته شده است که هنرمندان می توانند برای توسعه و احداث کارگاه اقدام کنند و همچنین بیمه صندوق روستاییان و عشایر و صنایع دستی هم برای آنان در نظر گرفته شده تا در صورت تمایل از مزایای بیمه نیز بهره‌ مند شوند.

عبده اضافه کرد: باید با هدفمند کردن محصولات صنایع دستی و در نظر گرفتن نیاز مصرف کنندگان در نوع کاربری محصولات این بخش به رشد و پرورش هنرمندان، حمایت از آنان، جلب توجه گردشگران و کشف بازار‌های جدید در این عرصه اقدام کرد.

لحاف ها آماده است

عصر بود که به کارگاه برگشتیم. دایی محمد لحاف های آماده شده برای من را نشان داد. لحاف و تشک هایی با پارچه های گلدار که نوید یک زندگی گرم و معطر را می داد. لذت بیشترش از آن بود که پشم تشک ها حاصل دسترنج خودم بود و این لحاف ها یادگار یک حرفه خانوادگی است که اگرچه صنعت مدرنیته برای حذف آن تلاش کرده اما هنر لحاف دوزی در مقابل آن ایستاده و آن را تلفیق و بروزرسانی کرده است.

از آن جایی که جایگاه پر نقش و نگار صنایع دستی در این دیار و فعالیت هنرمندان و تلاشگران شاخصی که دل در گرو تولید هنر‌هایی اصیل و ماندگار در راستای حفظ ارزش‌های ملی و میهنی خود دارند به شکلی برجسته در این شهرستان خود نمایی می‌کند؛ که پیشه لحاف و تشک دوزی آوازه کسب و کار را در کوچه پس کوچه‌های قدیمی شهر شده است.

سخن آخر

لحاف دوزی هنر و حرفه سنتی است که با فرهنگ ما آمیخته و از این رو باید چاره ای اندیشیده شود تا این حرفه احیا و ابقا شود کشورهای حاشیه خلیج فارس ، عربستان و آسیای میانه خواهان لحاف سنتی ایران هستند ولی چون لحاف دوز سرمایه مالی ندارد و با بازارهای خارجی هم آشنا نیست نمی تواند تولیداتش را صادر کند.

جایگزین شدن الیاف مصنوعی به جای پنبه طبیعی که یک معضل در کار لحاف دوزی است و از طرفی مساله واردات پنبه و افزایش نرخ این محصول در بازار باعث شده که لحاف دوزان و خریداران از لحاف با مواد الیاف مصنوعی استفاده کنند. هنوز می توان شغلهای فراموش شده یا در حال از بین رفتن را در کوچه پس کوچه های قدیمی هر شهر پیدا کرد، شغلهایی که صاحبانشان موی خود را در کارشان سفید کردند.

درک موقعیت های جدید در زندگی هنری و صنعتی رمز پایداری هر دوی آن هاست.

مرتضی قربانی