فلسفه نامگذاری روز دانشجو چیست؟

به گزارش خبرگزاری صداوسیما ،در تقویم رسمی کشورمان روز ۱۶ آذر به عنوان روز دانشجو نامگذاری شده است، اما دلیل انتخاب این روز چیست؟ چند درصد از جوانان امروزی که در این روز‌ها عنوان دانشجو را یدک می‌کشند، می‌توانند به این پرسش ساده پاسخ دهند که چرا روز ۱۶ آذر به عنوان روز دانشجو انتخاب شده است؟ امروز با گسترش فضای مجازی در دسترس بودن امکانات و اطلاعات فراوان می‌توان با جستجویی ساده به این پرسش و سوالاتی از این دست درخصوص روز‌های مختلف موجود در تقویم، پاسخ داد.

 

اما حقیقت ماجرا این است که نامگذاری این روز به یاد ۳ دانشجویی است که در سال ۱۳۳۲ به شهادت رسیدند، جوانان دغدغه‌مندی که به دیدار رسمی نیکسون معاون رئیس جمهور آمریکا با محمدرضا شاه پهلوی اندکی پس از کودتای ننگین آمریکایی در ۲۸ مرداد اعتراض داشتند و نتیجه این اعتراضات هم شهادت آن‌ها توسط رژیم ستمشاهی همان دوران بود.

 

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیداری که با اساتید و دانشجویان در ۲۴ آذر سال ۱۳۸۷ و در دانشگاه علم و صنعت داشتند، به تاریخچه این واقعه اشاره کرده و فرمودند: «۱۶ آذر در سال ۳۲ که در آن سه نفر دانشجو به خاک و خون غلتیدند، تقریباً چهار ماه بعد از ۲۸ مرداد اتفاق افتاده؛ یعنی بعد از کودتای ۲۸ مرداد و آن اختناق عجیب - سرکوب عجیب همه‌ی نیرو‌ها و سکوت همه - ناگهان به وسیله دانشجویان در دانشگاه تهران یک انفجار در فضا و در محیط به وجود می‌آید. چرا؟ چون نیکسون که آن وقت معاون رئیس جمهور آمریکا بود، آمد ایران. به عنوان اعتراض به آمریکا، به عنوان اعتراض به نیکسون که عامل کودتای ۲۸ مرداد بودند، این دانشجو‌ها در محیط دانشگاه اعتصاب و تظاهرات می‌کنند، که البته با سرکوب مواجه می‌شوند و سه نفرشان هم کشته می‌شوند. حالا ۱۶ آذر در همه‌ی سال‌ها، با این مختصات باید شناخته شود. ۱۶ آذر مال دانشجوی ضد نیکسون است، دانشجوی ضد آمریکاست، دانشجوی ضد سلطه است.»

 

 

شرح واقعه ۱۶ آذر ۱۳۳۲

 

در دهه ۲۰ و اوایل دهه ۳۰ شمسی و بعد از سقوط حکومت رضاخان، فضای جامعه کمی بازتر شد و فعالیت‌های سیاسی در بین دانشجویان دانشگاه تهران (به عنوان تنها موسسه مدرن و به روز آموزش عالی در ایران آن روزگار) به حد چشمگیری افزایش یافت. در این دوران بود که حزب توده، از نفوذ بسیار بالایی در میان دانشجویان برخوردار بود، تا جایی که بنا بر اطلاعات و آمار مختلف مربوط به آن دوران، نیمی از دانشجویان دانشگاه تهران (و حتی بیشتر) هوادار یا عضو فعال این حزب بودند. اما در همان سال‌ها و همزمان با دوران نخست وزیری محمد مصدق محبوبیت جبهه ملی هم به شدت افزایش یافت و به این ترتیب در سال‌های ابتدایی دهه سی، محوریت حزب توده در دانشگاه تهران با چالش مواجه شد.

 

بعد از به وقوع پیوستن کودتای ۲۸ مرداد در سال ۳۲، سازمان‌های سیاسی که جبهه ملی را تشکیل داده بودند، برای دوران کوتاهی در ائتلافی ضعیف، تحت عنوان «نهضت مقاومت ملی» به مقاومت از نوع سیاسی دست زدند و با برگزاری تظاهرات‌ها و اعتصاب‌های پراکنده در پاییز همان سال در محوطه دانشگاه تهران و همینطور بازار بزرگ پایتخت نسبت به محاکمه مصدق اعتراض کردند. دو نمونه از بزرگترین این اعتراضات به تاریخ‌های ۱۶ مهر و ۲۱ آبان آن سال مربوط می‌شود.

 

مدتی بعد از رخ دادن این وقایع بود که اعلام شد روابط میان ایران و بریتانیا که در زمان حضور محمد مصدق در جایگاه نخست وزیری قطع شده بود، بار دیگر از سر گرفته خواهد شد و ریچارد نیکسون (معاون رئیس جمهور وقت آمریکا) برای انجام دیداری رسمی به ایران خواهد آمد. این موارد و اتفاقات سیاسی آن روزگار، بهانه لازم برای انجام اعتراضات بیشتر توسط جوانان را فراهم کرد و در تاریخ ۱۴ آذر به سفارش نهضت مقاومت ملی، دانشجویان فعال و سیاسی به سخنرانی در کلاس‌ها پرداختند و از همان روز محوطه دانشگاه تهران به سمت ناآرامی رفت. دولت هم که توانایی کنترل چنین رخداد‌هایی را نداشت، برای جلوگیری از هرگونه اقدام ادامه‌دار، این اعتراضات را سرکوب کرد.

 

 

 

اقای بیات, [٢٠٢١-١٢-٠٧، ٩:١٧ AM]سربازان مسلح و نیرو‌های ویژه ارتشی بعد از هجوم همه جانبه به دانشگاه تهران، به کلاس‌های درس حمله و در اقدامی ضربتی صد‌ها دانشجو را بازداشت و زخمی کردند. این شرایط سخت و اعتراضات و سرکوب‌ها تا دو روز بعد ادامه داشت و نیرو‌های امنیتی با حضور در دانشکده فنی دانشگاه تهران، اقدام به تیراندازی کردند و به واسطه همین مسئله موجب مرگ سه دانشجوی این دانشکده به نام‌های احمد قندچی، آذر (مهدی) شریعت‌رضوی و مصطفی بزرگ‌نیا شدند. با وجود این حواشی روز ۱۷ آذر نیکسون به ایران آمد و در مراسمی تشریفاتی در دانشگاه تهران که با حضور گسترده نیرو‌های نظامی برگزار شد، دکترای افتخاری رشته حقوق را از این دانشگاه دریافت کرد.

 

وقایع رخ داده در آذر ۱۳۳۲، نمایانگر واکنش دولت کودتا به فعالیت‌های داوطلبانه و خودجوش دانشجویی بود که در ادامه آن سرکوبی نظام‌مند روی داد و تعداد زیادی از دانشجویان در این میان آسیب دیدند. به واسطه همین اتفاقات ۱۶ آذر توسط کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور که به نوعی مرکز اجتماع و مباحثه مخالفان حکومت پهلوی در خارج از مرز‌های ایران بود، به عنوان روز دانشجو نامیده شد. از آن دوران به بعد نیز هر سال در این همین روز اعتصاب‌های دانشجویی به راه می‌انداختند تا کم کم روز ۱۶ آذر به نمادی عینی برای ارزیابی میزان نفرت از حکومت پهلوی و توانایی و نفوذ مخالفان در بین روشنفکران جامعه، تبدیل شد.

 

شکی در این نیست که دانشگاه‌ها به‌عنوان جایگاه والای تعلیم و تربیت، نقش مهمی را در تربیت متخصصان متعهد کشور ایفا می‌کنند، تا جایی که به گفته بسیاری از جامعه‌شناسان و مردم‌شناسان، دانشگاه یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مراکزی است که تأثیر به‌سزایی در استقلال یا وابستگی هر کشور ایفا می‌کند. به همین دلیل است که در طول تاریخ این مراکز همواره مورد تهاجم رژیم‌های دیکتاتوری و استبداد بوده است، مثل اتفاق تلخی که در ۱۶ آذر ۱۳۳۲ رخ داد و این روز را در تقویم تاریخ این سرزمین به ثبت رساند، تاریخی که برای همیشه تبدیل شد به روز دانشجو.