کاهش تراز آب دریای خزر

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، امید صدیقی سوادکوهی با اشاره به تشدید مشکلات زیست‌محیطی دریای خزر گفت: کاهش تراز و پسروی دریا طی دو تا سه سال اخیر، به بحرانی بی‌سابقه در سطح منطقه تبدیل شده و در کنار آلودگی‌های موجود، پیامد‌های گسترده زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی برای کشور‌های حاشیه خزر به همراه داشته است.

وی با بیان اینکه نوسانات تراز دریای خزر به‌طور طبیعی ماهیتی سینوسی دارد، افزود: آنچه امروز موجب نگرانی جدی شده، شتاب غیرعادی در روند کاهش تراز آب است. بر اساس داده‌های موجود، در ۲۵ سال نخست کاهش تراز (از سال ۱۳۷۴)، سطح آب حدود یک‌ونیم متر افت داشت، اما تنها در پنج سال اخیر، تراز آب حدود یک متر کاهش یافته که نشان‌دهنده افزایش چشمگیر سرعت افت تراز است.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، پیامد‌های این پسروی سریع را عقب‌نشینی خط ساحلی، تخریب زیستگاه‌ها و تالاب‌های ساحلی، حذف کارکرد‌های زیست محیطی تالاب‌ها و تبدیل آنها به کانون‌های تولید ریزگرد عنوان کرد و گفت: کاهش کیفیت آب، افت جذابیت گردشگری و توقف یا بازنگری طرح‌های گردشگری ساحلی، از دیگر تبعات اقتصادی و اجتماعی این روند نگران‌کننده است.

صدیقی با اشاره به تشدید آلودگی‌ها در اثر کاهش حجم آب دریا تصریح کرد: با افت تراز، غلظت آلاینده‌ها افزایش می‌یابد و این مسئله به‌تنهایی تهدیدی جدی برای سلامت محیط زیست دریای خزر محسوب می‌شود؛ به‌ویژه آنکه تخلیه فاضلاب تصفیه‌نشده شهر‌های ساحلی و پساب‌های صنعتی همچنان از چالش‌های اصلی این دریا است.

وی تأثیر کاهش تراز بر ذخایر آبزی را نیز قابل توجه دانست و گفت: بسیاری از گونه‌های ماهیان تجاری برای تخم‌ریزی به رودخانه‌ها و آب‌های کم‌عمق ساحلی وابسته‌اند. پسروی دریا و تغییر شرایط زیستگاهی، زادآوری این گونه‌ها را مختل کرده و در نهایت معیشت صیادان و جوامع محلی ساحلی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی با اشاره به چالش‌های زیرساختی ناشی از کاهش تراز افزود: بنادر مهمی مانند امیرآباد، نوشهر و انزلی با کاهش عمق مواجه شده‌اند و نیاز مستمر به لایروبی، علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین، آثار منفی زیست‌محیطی به همراه دارد. همچنین تداوم این روند می‌تواند در آینده به سازه‌های بندری آسیب وارد کند.

او ادامه داد: تأسیسات ساحلی از جمله نیروگاه‌ها نیز با مشکل مواجه شده‌اند، چرا که عقب‌نشینی خط ساحل موجب خروج تجهیزات برداشت آب از دریا شده و جابه‌جایی آنها به عمق بیشتر، هزینه‌های بسیار بالایی به دنبال دارد. این وضعیت در سواحل شمالی خزر، به‌ویژه در روسیه و قزاقستان، به دلیل عمق کم و شیب ملایم ساحل، شدیدتر است و با هر سانتیمتر کاهش تراز، دریا کیلومتر‌ها عقب‌نشینی می‌کند.

صدیقی با تأکید بر ابعاد فراملی این بحران گفت: کاهش تراز خزر تمامی پنج کشور ساحلی را تحت تأثیر قرار داده و بدون اقدام هماهنگ منطقه‌ای، مدیریت پیامد‌های آن امکان‌پذیر نیست. بر همین اساس، تدوین یک برنامه اقدام مشترک در چارچوب کنوانسیون تهران و با همکاری دبیرخانه این کنوانسیون در دستور کار قرار گرفته است.

وی افزود: این برنامه اقدام منطقه‌ای پس از بررسی و اصلاح در کارگروه‌های ملی کشور‌های عضو، در آستانه نهایی‌شدن قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود در هفتمین اجلاس کشور‌های عضو کنوانسیون تهران (کاپ۷) که احتمالاً اردیبهشت یا خرداد سال آینده برگزار می‌شود، به تصویب نهایی برسد.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، مدل‌سازی و پیش‌بینی روند تراز آب خزر برای ۲۰ تا ۲۵ سال آینده را اولویت فوری دانست و گفت: دستگاه‌های اجرایی برای برنامه‌ریزی کلان، بازنگری طرح‌های توسعه‌ای و اجرای اقدامات سازگاری، نیازمند یک مدل پیش‌بینی یکپارچه و معتبر هستند.

وی با اشاره به تشکیل کارگروه ملی ذیل سازمان برنامه و بودجه کشور افزود: مقرر شده تمام مطالعات انجام‌شده از طریق دستگاه‌هایی مانند وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان بنادر و دریانوردی و سازمان هواشناسی، تجمیع و با کمک مرکز تحقیقات آب وزارت نیرو جمع‌بندی شود تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن، چشم‌انداز روشنی از نوسانات آتی تراز خزر ارائه شود.

صدیقی در جمع‌بندی علل کاهش تراز آب دریای خزر، تغییر اقلیم و گرمایش جهانی را عامل اصلی دانست و گفت: افزایش شدید میزان تبخیر در حوزه آبریز و سطح دریای خزر، بیلان آبی این دریا را منفی کرده است. برداشت آب و احداث سد‌ها سهم کمتری در این روند دارند، هرچند بی‌تأثیر نیستند.

وی همچنین از ابلاغ برنامه جامع پنج‌ساله برای تکمیل شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب شهر‌های ساحلی خبر داد و گفت: این برنامه با همکاری وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست و در چارچوب سیاست‌های توسعه دریا محور تهیه و با دستور معاون اول رئیس‌جمهور برای بررسی و تأمین منابع مالی به سازمان برنامه و بودجه ابلاغ شده است.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی تأکید کرد: در صورت تأمین منابع و اجرای این برنامه، تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهر‌های ساحلی شمال کشور تا پایان برنامه هفتم می‌تواند نقش مؤثری در کاهش آلودگی‌های دریای خزر و افزایش تاب‌آوری این زیست بوم ارزشمند ایفا کند.