پژوهش خبری صدا و سیما: افزایش رو به رشد تلفات منابع آب و خاک طی چند دهه اخیر در اثر عوامل انسانی و بعضاً اقلیمی شدت فزاینده­ای یافته و تبعات اقتصادی و اجتماعی فراوانی به همراه داشته است؛ به طوریکه، این مسئله علاوه بر تحمیل هزین ه­های اقتصادی و تلفات سرمایه ­های ملی، منجر به تشدید وقوع سیلاب­ ها، افزایش نرخ تولید رسوب و کاهش عمر مفید مخازن سدها، از بین رفتن پوشش گیاهی و کاهش تولیدات کشاورزی و همچنین کم آبی شده است. در این راستا، آبخیزداری یکی از روش­ های مناسب برای مدیریت صحیح منابع آب و خاک است که با گذشت قریب به 70 سال از اولین اقدامات صورت گرفته در حوزه آبخیزداری در کشور، هنوز ابعاد مختلف اهمیت و ضرورت آن به خوبی روشن نشده و با وجود اعتبارات تخصیص یافته و اقدامات صورت گرفته طی سال های اخیر، همچنان شاهد تخریب منابع آب و خاک هستیم. بنابراین، شناخت حوزه آبخیز و مسائل مربوط به آن و همچنین اولویت بندی آبخیزداری متناسب با پتانسیل های موجود در کشور یکی از ضروریات انکارناپذیر در این حوزه است تا بتوان با استفاده صحیح از این روش به احیای منابع آب و خاک پرداخت و از همه مهم تر، به جنگ با خشکسالی و کم­ آبی و پدیده بیابان ­زایی رفت. 

بر این اساس، تلاش می­ شود با استفاده از دیدگاه کارشناسان و صاحبنظران حوزه آبخیزداری در قالب یک مجموعه پژوهشی، علاوه بر تبیین و تعریف این حوزه، تاریخچه آبخیزداری، فواید و اهمیت آن، عملکرد سازمان جنگل­ ها، مراتع و آبخیزداری در این حوزه، نقش مردم در اجرای طرح ­های آبخیزداری و رابطه آن با اقتصاد مقاومتی و همچنین مصادیق موفق و بعضاً ناموفق در حوزه آبخیزداری مورد بررسی قرار گیرد. نوشتار ذیل، با توجه به اهمیت، ضرورت و تعاریف حوزه آبخیزداری که در گزارش پیشین به آن پرداخته شد، در گفتگو با علی شهبازی، کارشناس حوزه آبخیزداری، آبخیزداری را به عنوان یک راهکار عملگرا در جهت اهداف سیاست ­های اقتصاد مقاومتی مورد بررسی قرار می ­دهد.

 آبخیزداری، راهکاری عملگرا در راستای اقتصاد مقاومتی

مسائل مربوط به بحران و مدیریت آب از دیدگاه سازمان ملل متحد پس از مشکل جمعیت، به عنوان دومین مسئله اصلی جهان شناخته شده است. مروری بر تاریخ شکل­ گیری و تحول تمدن­ها در طول تاریخ، به وضوح بیانگر وابستگی عمیق جامعه انسانی به منابع آب و نحوه مدیریت آن بوده است. 

اصطلاح تاریخی "بدون آب زندگی وجود نخواهد داشت"  برگرفته از این ارتباط بنیادین است و امروزه آبشناسان و حتی سیاستمداران کشورهای مختلف یقین دارند نحوه استفاده از منابع آب دنیا و چگونگی مصرف بهینه و مشترک از منابع آب شیرین موجود در جهان که هم محدود و آسیب ­پذیر است و هم عامل اصلی زندگی و توسعه، می‌تواند تعیین کننده وضعیت جنگ یا صلح در عصر حاضر باشد. علاوه بر این، اگر به خطر افتادن پوشش گیاهی و گونه­ های جانوری و یا هرگونه حیات بر روی کره زمین را در صورت کمبود و یا نبود آب به مخاطرات بحران آب اضافه کنیم، متوجه می­شویم که مدیریت منابع و مصارف و یا به عبارتی، مدیریت عرضه و تقاضای این موهبت الهی یکی از مهم ترین مسائل پیش روی بشر در عصر حاضر است؛ چرا که نه تنها حیات نسل حاضر و نه فقط حیات انسانی، بلکه تمامی اشکال و انواع حیات در هر زمان به وجود این ماده حیاتی وابسته است. بنابراین می­توان گفت، کاهش ظرفیت تولید داخلی که به دنبال کاهش منابع آبی و افزایش روزافزون و تخریب فزاینده منابع طبیعی رقم می­خورد از یک­سو، و از سوی دیگر، رکود اقتصاد جهانی و کاهش رشد اقتصاد داخلی و افزایش تحریم‌‌های همه‌جانبه و ظالمانه، ضرورت راهکارهایی عملگرا در راستای اقتصاد مقاومتی را بیش از پیش نمایان می­کند. بر این اساس، آبخیزداری را نیز می­توان یک ابزار علمی با راهکاری عملگرا در راستای اقتصاد مقاومتی دانست؛ چرا که در هر دو مبحث آبخیزداری و اقتصاد مقاومتی، استفاده حداکثری و بهینه از منابع داخلی بدون نابودی و یا تخریب سرمایه اولیه مورد توجه قرار می­گیرد و این یعنی همان توسعه پایدار که هم در اقتصاد مقاومتی و هم در آبخیزداری بر آن تأکید می­ شود.

ظرفیت ­های آبخیزداری در رشد و توسعه اقتصادی

فعالیت­ های آبخیزداری می­ تواند منابع پایه، یعنی آب که مایه حیات و خاک که بستر حیات است را، حفظ کند. همچنین، بدنه اصلی اقتصاد کشور نیز به طور مستقیم و غیرمستقیم وابسته به منابع پایه (آب، خاک، پوشش گیاهی، هوا و ...) است و بدون آن نمی توان انتظار رشد و توسعه را داشت. در این میان، باید گفت منابع آب به عنوان اصلی­ ترین و مهم ترین ماده حیاتی از ضروریات رشد، توسعه و حرکت در هر کشوری از جمله ایران است که با مدیریت صحیح و اصلاح زیرساخت­ ها می ­توان این سرمایه خدادادی را حفظ کرد و در جهت رشد و توسعه اقتصادی و توانمندسازی اقتصاد از آن بهره برد. به همین دلیل، فعالیت­ های آبخیزداری یکی از ضروریات حفاظت از این منبع حیاتی است تا با اصلاح روش­ ها و زیرساخت ­ها از هدررفت منابع آبی جلوگیری کرد. اهمیت این مسئله نیز، با توجه به مشکلات کم­آبی که طی چند سال اخیر مسئله آب را به مرز بحران رسانده است؛ بیش از پیش قابل توجه می­باشد. بر این اساس، می­توان از ظرفیت­ های حوزه آبخیزداری در جهت کاهش و یارفع مشکلات حوزه آب و همچنین رفع برخی مشکلات حوزه اقتصاد از جمله اشتغال و تولید استفاده کرد.

از جمله ظرفیت­ های مهمی که در این بخش وجود دارد، هدایت و کنترل منابع آب است؛ بدین­صورت که، با اجرای عملیات آبخیزداری حدود 530 مترمکعب در هکتار، و با انجام عملیات آبخوانداری(مدیریت آب­های سفره ­های زیرزمینی) نیز حدود 1000 مترمکعب در هکتار، طی یکسال آب استحصال می­ گردد. همچنین، با انجام عملیات آبخیزداری و کنترل رسوب که مانع از پر شدن سدها می ­شود، می­ توان حجم در دسترس برای افزایش ذخیره آب باران و استفاده از آن در شرایط کم­آبی را فراهم کرد. از طرفی، با توجه به متوسط بارندگی بلندمدت کشور که تقریباً 250 میلیمتر در سال و برابر با یک سوم متوسط بارندگی جهانی است و همچنین، میزان تبخیر در ایران که 179 میلیمتر (یعنی 71 درصد بارندگی کشور) و معادل 3 برابر متوسط جهانی است، فعالیت­ های آبخیزداری راهکاری مفید در جهت کاهش میزان تبخیر و تعرق از طریق نفوذ آب در خاک و از آن مهمتر، کاهش بحران آب است؛ چرا که با افزایش پوشش گیاهی میزان نفوذ بیشتر می­ شود و به عبارتی دیگر، می ­توان گفت در خاک­ هایی که دارای پوشش گیاهی هستند میزان نفوذپذیری آب چندین برابر بیشتر از خاک ­های فاقد پوشش گیاهی است؛ به طور مثال، توان نفوذپذیری نزولات در خاک­ های جنگلی 40 برابر بیشتر از اراضی غیر جنگلی می­ باشد.

حفاظت از خاک، به عنوان دیگر منبع مهم پایه نیز ، از دیگر ظرفیت ­های مهم آبخیزداری در راستای اقتصاد مقاومتی است. بدین صورت که، با انجام اقدامات آبخیزداری، می ­توان سالانه مقدار 9 تن فرسایش خاک را کنترل کرد؛ که این موضوع نیز، حفظ مواد مغذی موجود در خاک، حاصلخیزی خاک و افزایش تولید و بهتر شدن وضعیت مراتع را به دنبال دارد و منجر به افزایش درآمد و رفاه مردم در حوزه آبخیز می­شود. به عبارت بهتر، حفاظت از خاک بستر استفاده از ظرفیت و سرمایه انسانی را برای ایجاد اشتغال، افزایش تولید و دستیابی به رفاه که یکی از اهداف اقتصاد مقاومتی است، فراهم می ­کند.

امنیت معیشت و کاهش فقر یکی دیگر از ظرفیت ­هایی است که با اجرای عملیات آبخیزداری می ­تواند در راستای اهداف اقتصاد مقاومتی مطرح باشد. به طوریکه، معیشت حدود 6/ 1 میلیون خانوار عشایری،‌ روستایی و جنگل­ نشین به طور مستقیم به عرصه­ های حوزه آبخیز وابسته است و کاهش پتانسیل تولید این منابع، می­ تواند افزایش روزافزون فقر را در جوامع آسیب‌پذیر روستایی و عشایری تشدید ‌کند که در آینده به یک مانع ساختاری برای توسعة کشور بدل خواهد شد و این موضوع نیز مغایر با اهداف اقتصاد مقاومتی است.

در نهایت باید گفت، چنانچه کارکردها و دستاوردهای بخش منابع طبیعی و آبخیزداری به طور ویژه مور توجه قرار گیرد، علاوه بر حفاظت و حراست از منابع طبیعی و خدادادی، در زمینه مسائلی نظیر امنیت، سطح درآمد، تولید، نگاه به درون، اشتغال و ... که از جمله اهداف اقتصاد مقاومتی می­ باشد، نیز دچار مشکل نخواهیم شد. بنابراین، می­ توان این طور نتیجه گرفت که آبخیزداری با توجه به شکل (1)، یعنی مدیریت اکوسیستم­ های طبیعی، منابع آب­های سطحی، منابع آب­های زیرزمینی، فعالیت ­های انسانی و مخاطرات تغییر اقلیم که نتیجه آن می­ شود نمودار شماره (1)، یعنی حفظ سرمایه ­های ملی، انسانی، اجتماعی، طبیعی و فیزیکی که به طور زنجیروار به هم وابسته هستند و در نهایت خروجی آن نیز، دستیابی به توسعه پایدار، خودکفایی، عدالت، عزت و ... را رقم می ­زند که همه این موارد نیز در دل اقتصاد مقاوتی نهادینه شده است.

شکل 1- کارکردهای آبخیزداری در راستای اقتصاد مقاومتی

نمودار شماره 1- برون­دادهای آبخیزداری در راستای اقتصاد مقاومتی

 کلام آخر

با توجه به آنچه بیان شد، می­ توان نتیجه گرفت که فعالیت­ های آبخیزداری و برخی اهداف سیاست­ های اقتصاد مقاومتی می­ ­­توانند در راستا و مکمل یکدیگر باشند، که در نهایت به افزایش بهره ­وری و توانمندسازی اقتصادی منجر می­ شوند. به همین دلیل، شناخت و توجه ویژه به بخش منابع طبیعی و از جمله آبخیزداری به منظور حفاظت از منابع آبی به عنوان یکی از ضروریات توسعه و رشد و شکوفایی اقتصادی نیازمند حمایت مسئولان و مدیریت صحیح و اصولی در این بخش است تا بتوان با استفاده مناسب از ظرفیت ­های این بخش مسیر تحقق برخی اهداف اقتصاد مقاومتی از جمله رونق تولید، ایجاد اشتغال، حفظ سرمایه­ های مولد، رشد بهره ­وری، کاهش آسیب ­پذیری اقتصاد، عدالت­ محوری و ... را هموار کرد.

پژوهش خبری صدا و سیما// فاطمه حسینی