اهمیت سلامت روان سالمندان در کرونا (آسیب ها و راهکارها)

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: سالمندان از جمله آسیب پذیرین گروه‌ها در بحران‌های به شمار می‌روند.

در شرایط بحران کرونایی و تغییرات ناخواسته مربوط به آن، در کنار سایر رویداد‌های پرفشار زندگی، سالمندان بیش از پیش در معرض بروز، تشدید یا تداوم اختلالات روحی روانی‌اند و به واسطه‌ی تقلیل تعاملات اجتماعی، سالمندان در معرض تنهایی مضاعف نسبت به سایر قشر‌های جامعه قرار گرفته‌اند و از همین رو اغلب با تنش‌های جدی مواجه می‌شوند.

قدر مسلم، اهمیت مسئله سلامت روان سالمندان کمتر از سلامت جسم آن‌ها نیست؛ به ویژه آنکه حوزه اثر این ساحت، در دوران پساکرونا نیز جنبه‌های گسترده تری را دربرمی‌گیرد.

نسخه شفابخش در چنین شرایطی برای دور ماندن از تنش‌ها و به حداقل رساندن آسیب‌ها، تغییر نگرش به سبک جدیدی از زندگی است که بی‌شک در این میان، رسانه‌ها به‌عنوان هادیان افکار عمومی، نقش بی‌بدیلی بازی می‌کنند.

بر همین اساس مداقه در میزان تطابق رسانه‌ها، به ویژه تولیدکنندگان اخبار، چه در فضای سنتی و چه در فضای نوین، با مطالعات علمی دقیق، مانند روزنامه‌نگاری سلامت از اهمیت خطیری برخوردار است و رابطه مستقیمی با امیدآفرینی و افزایش نشاط سالمندان یا بالعکس دامن زدن به افزایش تنش‌ها دارد.

مقدمه
پدیده سالخوردگی، مسئله‌ای است که جوامع در ابعاد مختلف با آن مواجهند و مهمترین بعد آن، اهمیت موضوع از باب اجتماعی است. سالمندان از جمله آسیب پذیرین گروه‌ها در بحران‌های مختلف نیز به شمار می‌روند. جمعیت قابل توجه فعلی سالمندان و افزایش رشد این طبقه در ایران، لزوم حفظ جایگاه و شأن سالمند در خانواده و جامعه و همچنین تأمین نیاز‌های اساسی آن‌ها را ضروری می‌نماید.

با شروع همه‌گیری ویروس کرونا، شکنندگی مسئله سلامت این قشر، برای تمام جوامع از حساسیت ویژه‌ای برخوردار بوده است؛ این مسئله از آن جهت حائز اهمیت است که الزام به رعایت پروتکل‌های بهداشتی از جمله ضرورت حفظ فاصله فیزیکی و به تبع کاسته شدن از میزان تعاملات، سبب شده این گروه جمعیتی در انزوای اجتماعی مضاعفی نسبت به قبل قرار بگیرند. امری که علاوه بر سلامت فیزیکی، سلامت روحی و روانی آن‌ها را نیز تحت الشعاع قرار داده است.
یادداشت پیش رو به ابعاد سلامت روان سالمندان پرداخته است.

عمده آسیب‌ها
هشدار‌ها تأکید دارند افرادی که سابقه ابتلا به بیماری‌های روحی و روانی ندارند هم به اندازه دیگران در معرض اختلالات روانی ناشی از قرنطینه و کاهش روابط اجتماعی و اخلال در روند عادی زندگی خود هستند؛ اختلالی که در دوران پساکرونا هم می‌تواند تأثیرگذاری‌اش تداوم یابد و زمینه انزوای اجتماعی و عاطفی را فراهم کند، اما در شرایط بحران کرونایی و تغییرات ناخواسته مربوط به آن، در کنار سایر رویداد‌های پرفشار زندگی، سالمندان بیش از پیش در معرض بروز، تشدید یا تداوم اختلالات روحی روانی‌اند که ناشی است از:
• به حداقل رسیدن رفت‌وآمد‌ها و تعاملات حضوری حتی با فرزندان و نزدیکان
• نگرانی‌های ناشی از بیماری‌های زمینه‌ای و احتمال ابتلا سریع این قشر
• ترس از ابتلای خود و عزیزانشان به ویروس
• انتشار اخبار مربوط به مرگ و میر‌های کرونایی
• نداشتن فعالیت‌های جزئی روزانه از جمله سپری کردن اوقات فراغت در بیرون از منزل و گردش
در این دوره، به واسطه‌ی همین انزوا، سالمندان در معرض تنهایی مضاعف نسبت به سایر قشر‌ها قرار گرفته‌اند؛ از همین رو با تنش‌های جدی در حوزه روحی روانی دست و پنجه نرم می‌کنند که به نوعی هشدار تهدید سلامت آنهاست از جمله:
• اضطراب
• افسردگی
• احساس یاس و نا‌امیدی
• احساس ناکارآمدی
• تغییرات عمده در خلق‌و‌خو مانند سردرگمی و عصبانیت
• تغییر در الگوی تغذیه
• اختلال در تمرکز
• مصرف خودسرانه دارو
• افزایش مصرف دخانیات

به گفته محققان، قرنطینه اثرات روانی منفی از جمله علایم استرس پس از رویداد را ایجاد می‌کند. مطالعات نشان می‌دهد این تأثیرات روانی می‌توانند ماندگار باشند و افرادی که قرنطینه می‌شوند میزان ترس بالایی را در مورد آلوده شدن و احتمال آلوده کردن تجربه می‌کنند.

دیگر نکته اینکه، هرچند این وضعیت تبدیل به فرصتی برای دوستی با تکنولوژی‌های جدید و ارتقای مهارت دیجیتال تعدادی از سالمندان شد، اما توجه به عدم آشنایی اغلب نسل حاضر سالمندان با تکنولوژی، مشکل سواد دیجیتال در برقراری ارتباط و خرید آنلاین را نیز برای سالمندان بیشتر جلوه کرده و حتی به احساس ناکارآمدی آن‌ها دامن زده است.

راهکار

• پیش از هر چیز، اهمیت موضوع مهارت‌های زندگی و تاب‌آوری که از ارکان مهم نظام‌های آموزشی و سلامت در سراسر جهان به‌عنوان عامل پیشگیری و محافظت‌کننده در برابر اختلالات روانی برجسته است؛ مهارت‌های زندگی مجموعه‌ای از توانمندی‌های فردی-اجتماعی شامل مهارت‌های ارتباطی، مهارت حل مسئله و تصمیم‌گیری و مدیریت هیجانات و احساسات است که به افراد در زمینه مقابله مؤثر با تنش‌ها و چالش‌ها یاری می‌رسانند.
•  البته نباید از نقش اثرگذار سیستم‌های حمایتی نیز غافل بود. مراد از این مفهوم، برخورداری فرد از حمایت خانوادگی و اجتماعی است مانند حمایت دولت‌ها از قشر‌های آسیب‌دیده که هزینه بر آن‌ها مترتب شده یا افراد در معرض خطر یا ارائه خدمات کارشناسی بهداشت روان پویا که نوعی حمایت اجتماعی محسوب می‌شود.
•  در این مسیر سازمان‌هایی، چون بهزیستی می‌توانند با مشاوره‌های تلفنی نقش جدی در برطرف ساختن خلا‌ءهای جدی نیاز به هم صحبتی سالمندان را برطرف سازند.
•  در این دوران سالمندان هم مانند کودکان نیازمند توجه و محبت بیشتری از سوی اطرافیان و نزدیکان خود هستند و این گزینه شاید مهمترین عامل سلامت روان در سالمندان است. همچنین باید توجه خاصی به تغذیه سالمندانی که تنها زندگی می‌کنند، داشته باشند. ضمن اینکه لازم است با شیوه‌های جدید ارتباطی، تعامل خود با سالمندان را حفظ کنند و به آنان شیوه‌های برقراری تماس‌های مجازی و تصویری را آموزش دهند و ارتباط خود را به صورت مداوم با آنان حفظ کنند.
• یکی دیگر از راهکارها، سبک زندگی سالم است:
  فعالیت بدنی منظم و ملایم مثل ورزش پیاده‌روی، مشارکت در فعالیت‌های منزل، توجه به بهداشت خواب، تغذیه مناسب (کاهش مصرف نمک و چربی، مصرف همه گروه‌های غذایی به خصوص میوه و سبزیجات تازه و لبنیات)، تماشای فیلم، مطالعه، باغبانی، آشپزی، طبیعت‌گردی، صحبت کردن از حس‌ها و نگرانی‌ها با دوستان و افراد معتمد، پرهیز از مصرف سیگار، الکل، مواد مخدر و مصرف خودسرانه دارو.

کلام آخر.
به باور نگارنده حفظ جایگاه و شان و حرمت سالمندان اصلی اساسی در سلامت روح و حتی جسم آنهاست. باید با مشارکت دادن بیشتر آن‌ها در امور مشاورتی و درخواست برای انتقال ارزش‌های فرهنگی و بیان تجربیات زیسته‌شان به جوانان و بستگان، احساس سودمندی و عزت نفس را تقویت بخشید و مانع از انزوا و دلمردگی آن‌ها شد.

نتیجه
قدر مسلم اهمیت مسئله سلامت سالمندان از بعد روحی و روانی کمتر از سلامت جسم آن‌ها نیست. به ویژه آنکه حوزه اثر این بعد، در دوران پساکرونا نیز جنبه‌های گسترده تری را شامل خواهد بود.
نکته کلیدی در این میان، فرصت تکریم جایگاه سالمندان، حساس‌سازی عموم جامعه نسبت به آن و شناسایی ظرفیت‌های اجتماعی حمایت‌طلبی درخصوص نیاز‌ها و مطالبات سالمندان و خانواده‌های آنهاست.
نسخه شفابخش در چنین شرایطی برای دور ماندن از تنش‌ها و به حداقل رساندن آسیب‌ها، تغییر نگرش به سبک جدیدی از زندگی است که بی‌شک در این میان، رسانه‌ها به‌عنوان هادیان افکار عمومی، نقش بی‌بدیلی بازی می‌کنند.
بر همین اساس مداقه در میزان تطابق رسانه‌ها، به ویژه تولیدکنندگان اخبار، چه در فضای سنتی مانند رسانه‌های مکتوب یا رادیو و تلویزیون و چه در فضای نوین مانند شبکه‌های اجتماعی مجازی، با مطالعات علمی دقیق، مانند روزنامه‌نگاری سلامت از اهمیت خطیری برخوردار است و رابطه مستقیمی با امیدآفرینی و افزایش نشاط سالمندان یا بالعکس دامن زدن به افزایش تنش‌ها دارد.
در همین راستاست که اهمیت منابع معتبر خبری بیش از پیش در ارائه ارائه اخبار دقیق، اصلاح اطلاعات نادرست و تبیین چرایی لزوم بازنگری در سبک زندگی مغایر با سلامت روان نمایان شده به کاهش ترس سالمند از بیماری یا امکان ابتلا به آن مدد می‌رساند و در نقطه مقابل، قطعا فقدان اطلاعات و ادراکات درست و دقیق می‌تواند این مسئله را تشدید کند.

منبع
مواجهه با اضطراب دوران کرونا، روزنامه همشهری، ۴ تیر ۱۳۹۹
کرونا و ضرورت غربالگری سلامت روان، روزنامه همشهری، ۲۶ خرداد ۱۳۹۹
سلامت روان سالمند، روزنامه آفتاب یزد، ۴ مهر ۱۴۰۰
بحرانِ کرونا، ضرورت توجه به سالمندان، خبرگزاری تسنیم، ۱۰ مهر ۹۹
توصیه‌ها و نکات روانشناسی پاندمی کووید ۱۹، خبرگزاری مهر، ۲۰ مرداد ۱۴۰۰

پژوهشگر: یاسر بهشتی