فرهنگ هفت هزار ساله قم

به گزراش گروه وبگردی خبرگزاری صدا و سیما، شهر قم دارای بیش از ۳۶۰ اثر تاریخی است که هر کدام از این آثار با ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی، هویت هفت هزار ساله شهر قم را به نمایش گذاشته است.

طبق کاوش‌های صورت گرفته توسط باستان شناسان در تپه قلی درویش واقع در حاشیه جنوبی شهر قم و در مسیر جمکران، باستانی بودن شهر قم را اثبات کرده است. طبق لایه نگاری و کاوش‌های تپه قلی درویش، مدارکی دال بر وجود مستنداتی از حدود هفت هزار سال پیش و هزاره چهارم، سوم، دوم و اول پیش از میلاد، دوره ساسامانی و سلجوقی به دست آمده است.

 

 

قم در دل کویری خویش نگینی از تبار آل محمد (ص)، حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) دختر امام موسی بن جعفر (ع) پیشوای هفتم شیعیان جهان و مسجد مقدس جمکران میعادگاه عاشقان را دارد، وجود ۴۴۴ بقاع متبرکه و مزار‌های متعدد علویان و نوادگان امامان معصوم و حوزه‌های علمیه از ویژگی‌های مذهبی و فرهنگی این شهر است که دلدادگان اهل بیت (ع) را به سوی خویش می‌کشاند.

قم در شاهراه مواصلاتی کشور قرار داد که سالانه شاهد حضور هزاران گردشگر داخلی و خارجی است که در ایام مختلف سال وارد این شهر می‌شوند.

 

 

کاروانسرای دیرگچین مشهور به مادر کاروانسرا‌های ایران مربوط به دوره ساسانی - صفوی واقع در شهر قم بخش مرکزی بعد از روستای کورگل است، در گذشته از این کاروانسرا‌ها به عنوان منزلگاهی بسیار مهم در مسیر راه‌های ایران مورد استفاده قرار می‌گرفته که امروز با احداث جاده قم - گرمسار مسیر تردد به این کاروانسرا احیا شده است.

این کاروانسرا به خاطر معماری بی نظیرش از جمله بنا‌های چهار ایوانی و ویژگی‌هایی از جمله مسجد، آسیاب، حیات خلوت، مغازه‌های خرید و فروش کالا، حیاط خلوت و در خارج بنا، آتشکده، کوره آجرپزی، آب انبار و قبرستان که تمام نیاز‌های اقامتی و رفاهی مسافران را محیا کرده به عنوان مادر کاروانسرا‌های ایران مشهور است.

 

 

تیمچه بزرگ بازار قم بزرگترین سقف ضربتی ایران به شمار می‌آید که این بنای تاریخی در سمت شمال راسته بازار نو، از آثار ارزشمند هنر معماری دوران اسلامی ایران است که توسط هنرمند برجسته عصر ناصری، استاد حسن قمی مشهور به معمارباشی در سال ۱۳۰۱ هـجری قمری طراحی و اجرا شد.

مجموعه راسته بازار کهنه و نو مربوط به دوره صفوی و قاجار است، مجموعه‌ای از راسته، چهار سوق، سرا و تیمچه، جزیی از بافت قدیم شهر قم است که شامل ۲ راسته سر پوشیده با پوشش گنبدی است. سرپوشیده بودن بازار به سنت معماری آن باز می‌گردد و پوشش گنبدی سقف این بازار به شکل قلب مشاهده می‌شوند.

بخش‌های وسیعی از بازار قم یعنی بازار کهنه در دوران صفویه و در پیرامون مسجد جامع بنا شهد و در دوران ناصرالدین شاه بخش‌های دیگر این بازار گسترش پیدا کرد، این اثر در تاریخ ۱۶ آذر ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۳۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

 

در منطقه‌ای معروف به دروازه کاشان در قم مقابر گنبد سبز از دیگر اماکن تاریخی این شهر است که در انتهای خیابان چهار مردان قم جنب گلزار شهدا و در بخش شرقی شهر درون باغی کوچکی به نام باغ گنبد سبز، سه اثر تاریخی از قرن هشتم هجری به جای مانده است.

این منطقه در گذشته به دروازه کاشان مشهور بوده و گنبد‌های آن نیز به گنبد‌های دروازه کاشان معروفند و ۲ گنبد از این مجموعه مدفن امرای خاندان علی صفی فرمانروایان مستقل قم در قرن هشتم هجری قمری است و کتیبه گنبد سوم از بین رفته است. مردم قم این سه بنا را به صورت مجموعه مدفن سعد، سعید و مسعود از بزرگان عرب‌های اشعری و احیا کنندگان قم در دوره اسلامی می‌دانند.

محله‌های تاریخی قم دارای خانه‌های تاریخی هستند که از دوره‌های مختلف در این شهر به یادگار مانده است، از این میان خانه تاریخی یزدان پناه با قدمتی ۱۲۰ ساله، یادگاری از آثار معماری دوره قاجار و اوایل پهلوی است.

خانه‌های حاجی خان و حاج علیخان زند نیز با قدمت ۱۳۰ ساله از دیگر خانه‌های تاریخی این شهر است، خانه حاج علیخان زند واقع در شهر قم خیابان انقلاب کوچه ۱۷ مربوط به دوره قاجار و خانه حاجی خان در اوایل سال ۱۳۷۷ با شماره ۲۰۷۲ به ثبت ملی رسیده است که هم اکنون موزه مردم شناسی در آن برپا شده است.

این ۲ خانه تاریخی در جوار یکدیگر با نما‌های معماری از جمله سردر کوتاه با نمای روکار آجری، بندکشی، اشکال هندسی، تزیینات نازک کاری، پاگرد شش ضلعی، دالان جبهه جنوبی، شاه نشین تابستانی با بادگیر منفرد، شاه نشین زمستانی، ستون‌های سنگی با سرستون تزیینی در ایوان شمالی، شرقی و آجرکاری در در‌های چوبی و نقوش در‌های چوبی پذیرای علاقه‌مندان به آثار تاریخی است.

 

 

خانه تاریخی امام خمینی نیز از دیگر آثار تاریخی و ثبتی در این شهر مقدس است که یادگاری از مبارزات سیاسی و انقلابی امام راحل به همراه مردم ولایت مدار قم است، این خانه تاریخی واقع در خیابان معلم (محله یخچال قاضی) مربوط به دوره معاصر است که در اوایل سال ۱۳۷۵ با شماره ۱۷۴۵ به ثبت اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قم رسیده است.

همچنین در بخش‌های تابعه استان قم خانه‌ای از فیلسوف ملاصدرا به یادگار مانده است، این خانه در شهر کهک قم مربوط به دوره صفویه است که در اواخر سال ۱۳۷۵ با شماره ۱۸۲۱ به ثبت ملی رسیده و یادگاری بازمانده از دوران سکونت این حکیم در قم است که خانه وی در منتهی الیه غرب شهر کهک در محله چال حمام واقع است و پیرامون آن را خانه‌های روستایی با بافت معماری مناطق گرمسیری احاطه کرده اند.

در کنار این خانه تاریخی عصارخانه‌ای وجود دارد که در آن اتاق‌هایی از روش‌های روغن گیری سنتی به یادگار مانده است.

 

 

شهر قم دارای مساجدی از دوره‌های تاریخی است، مسجد اعظم از دیگر آثار مذهبی و تاریخی در سمت غربی آستان مقدس حضرت معصومه (س) به اهتمام آیت الله بروجردی در سال ۱۳۷۴ هجری قمری توسط استاد حسین بن محمد معمار معروف به لرزاده بنا شده است. این مسجد که به جهت عظمت و بزرگی، مسجد اعظم نام گرفته است، در زمره مساجد سه ایوانی بوده و شبستان گنبددار آن که سراسر مزین به کاشی‌های معرق است، در ضلع جنوبی صحن واقع شده و از طریق مسیر‌های جانبی به ۲ شبستان ستون دار شرق و غرب مرتبط است.

مساجد تاریخی قم جلوه‌هایی از معماری‌های اسلامی و ایرانی با کاشی کاری و مقرنس کاری هستد که در این بین مسجد جامع عتیق و تاریخی قم مجموعه‌ای از بنا‌های چند عصر و از جمله مساجد ۲ ایوانی به شکل مربع مستطیل از دیگر آثار تاریخی واقع در شهر قم خیابان آذر محله دروازه ری مربوط به دوره سلجوقی- صفوی است که در اواخر سال ۱۳۱۲ با شماره ۱۹۴ به ثبت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قم رسیده است. در حال حاضر قدیمی‌ترین قسمت مسجد متعلق به دوره سلجوقیان است.

مسجد و منار میدان کهنه واقع در شهر قم بخش مرکزی خیابان آذر درون میدان کهنه مربوط به دوره قاجار- سلجوقی است که در اواخر سال ۱۳۸۰ با شماره ۴۴۱۹ به ثبت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قم رسیده است این مسجد در سال ۱۳۱۰ شمسی از سوی آیت الله حاج میرزا محمد فیض در محوطه‌ای به طول ۲۱ و عرض ۱۲ متر به ارتفاع شش متر، مرکب از ۱۰ چشمه بر فراز چهار ستون سنگی بنا شده و از این رو این مسجد را فیض نیز می‌نامند.

در کنار این مسجد مناره‌ای به ارتفاع ۲۵ متر وجود دارد که سومین منازه جهان اسلام و اولین مناره احداثی در قم و ایران است و قطر قسمت پایینی این مناره ۵٫۳ متر است. این مناره در سال ۲۹۱ هـجری قمری میان شهر جدید اسلامی و شهر قدیم کمیدان بنا نهاده شد تا صدای موذن به هر ۲ شهر برسد.

جدار این مناره آجری، ساده و فاقد تزیینات است و با گذشت زمان فرسوده شده و قسمت‌هایی از آن فرو ریخت و در سال ۱۱۹۱هـجری قمری به وسیله یکی از امرای زند مرمت و ماذنه جدیدی در بالای آن ساخته شد و نمای کنونی از همین مرمت برجای مانده است.

 

 

مسجد مقدس جمکران نیز میعادگاه عاشقان و یکی از اماکن مذهبی و تاریخی است که روز هفدهم رمضان ۳۷۳ هجری در کنار روستای جمکران تاسیس شد و امروز از اقصی نقاط جهان در این مکان مقدس گردهم می‌آیند.

قم دارای بیش از ۴۴۰ امامزاده و بقاع متبرکه است که در ایام نوروز با اجرای طرح آرامش بهاری و خیمه‌های معرفت، برنامه‌های فرهنگی اجرا می‌شود.