سالمندی و مراکزنگهداری از سالمندان(6)

چکیده مصاحبه پژوهشی:

ـ مراقبت از سالمند وظيفه کل نظام سلامت است.

ـ خانه سالمندان از نظر مفهومي، در ايران از استانداردهاي لازم جهاني برخوردار نيست.

ـ تنها 15 هزار سالمند در مراکز سالمندي به سر مي­برند.

ـ در حال حاضر در تمام دنيا سعي بر اين است که سالمند در کنار خانواده خود بسر برد.

ـ بيماري عامل اصلي سکونت سالمند طبقه متوسط جامعه در خانه سالمندان است.

ـ سالمندان مجهول­الهويه از طرف مراکز قضايي به خانه سالمندان معرفي مي­شوند.

 ـ از نظر روحي و رواني خدمات­دهي به سالمندان بايد در خانه خودشان باشد.

ـ از فواید زندگي فعال و بانشاط براي سالمندان و جامعه، کمک به حفظ سلامت جسمی و روانی آنان است.

ـ بايد زمان فعاليت­ هاي (کار، تفريح يا ورزشي) براي سالمند برنامه­ريزي ­شده باشد.

ـ در حال حاضر تمام دنيا درصدد نگهداري سالمندان در خانه هستند.

ـ ما بايد روش­ها را اصلاح کنيم و سعي کنيم سالمندان سالم و فعال کنار هم باشند.

پژوهش خبری صدا وسیما: مراقبت از سالمند وظيفه کل نظام سلامت است چرا که قبل از رسيدن جمعيت به سن سالمندي بايد تمهيداتي در نظر گرفته شود؛ بخصوص افراد بي ­بضاعتي که در جامعه هستند و با توجه به خصوصي بودن اين خانه ­ها شايسته است فضا و امکانات مناسب براي عزيزان سالمند مستقر در آنجا در نظر بگيرند. خانه سالمندان از نظر مفهومي، در ايران از استانداردهاي لازم جهاني برخوردار نيست. رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور مي­ گويد: سالمندان کشورمان که در خانه سالمندان ساکن هستند يا فعال و سالم­اند يا وابسته به تخت ­اند و منتظر مرگ خود. به اعتقاد دکتر سلمان ­نژاد چنين مکاني از نظر مفهومي و ساختاري نادرست و ايراد دارد. اگر بخواهيم خود را با کشورهاي پيشرفت ه­اي که در اين زمينه بيشتر از ما کار کرده ­اند، مقايسه کنيم؛ آنجا براي همه تيپ سالمند مراکز خاص دارند، در کشور ما متاسفانه اين کار انجام نشده­ است؛ (البته به دليل نظارت بهزيستي روي خانه سالمندان اين شبهه پيش نيايد که وظيفه بهزيستي است). اين مطالب ديدگاه رئيس دبير خانه شوراي سالمندان در خصوص سالمندان و مراکز نگهداري از آنان است؛ در مصاحبه تلفني که با ايشان داشتيم به اين سوالات پاسخ گفتند:

1. چه تعداد از سالمندان در خانه سالمندان زندگي مي­کنند؟
2. چه طيف از سالمندان در مراکز سالمندي بسر مي­برند؟
3. مقايسه سالمندان از بعد رواني در منزل و مراکز نگهداري؟
4. براي سالمنداني که ناگزيرند به مراکز سالمندي سپرده می شوند چه اقداماتی انجام دهیم تا آنها هم از نظر رواني در وضعيت مناسب ­تري باشند؟
5. آيا تمهيداتي براي حفظ کرامت و عزت سالمند در سند سالمندي پيش­ بيني شده ­است؟

پژوهش خبری : چه تعداد از سالمندان در خانه سالمندان زندگي مي­کنند؟

دکتر سلمان­ نژاد، رئيس دبير خانه شوراي سالمندان: با توجه به جمعيت سالمندي کشور (حدود 7 ميليون و پانصد هزار نفر) تنها 15 هزار سالمند در اين خانه ­ها به سر مي ­برند و اين تنها به دليل فرهنگ و آموزه ­هاي ديني ما ايرانيان است که مي­ خواهيم فرد سالمندمان در کنار خودمان باشد؛ و يا به دليل شرايط خود سالمند و يا بستگان آنها از بردن آنها به مراکز سالمندي خودداري مي ­کنند و شايد اين از بعد ديگری به نفع ما باشد چون در حال حاضر در تمام دنيا سعي مي­ شود که سالمند در کنار خانواده خود بسر برد؛ بنابراين زنجيره ­اي از عوامل است که باعث شده تعداد کمي از سالمندان ما در خانه ­هاي سالمندي بسر برند.

پژوهش خبری : چه طيفي از سالمندان در خانه سالمندان بسر مي­ برند؟

دکتر سلمان ­نژاد، رئيس دبير خانه شوراي سالمندان: طيف گسترده­اي در خانه سالمندان زندگي مي ­کنند که اگر اين طيف را بشناسيم بهتر مي ­توانيم درباره خانه سالمندان قضاوت کنيم. طيفي که در خانه سالمندان هستند، چند دسته هستند:

 1ـ افراد کاملا متمکن هستند؛

الف. اين افراد برغم بيماري ­هايي که دارند بستگان يا پرستار نتوانسته ­اند از آنها مراقبت کنند؛ مثل بيماران آلزايمري که نمي ­توانند کارهاي شخصي خودشان را انجام بدهند و حتي پرستار در منزل (به خاطر نداشتن استانداردهاي لازم در کشور) ترجيح مي­دهند به مراکز نگهداري از سالمند بيايند و رسيدگي کامل شوند.

ب. افرادي هستند که تنها و بدون خانواده زندگي مي ­کنند (خانواده به خارج از کشور رفته ­اند و يا به هرشکل ديگر تنها هستند) و ترجيح مي ­دهند به دلايل تنهايي و يا داشتن امنيت به اين مکان­ ها مراجعه کنند. 

2ـ سالمند طبقه متوسط جامعه که عامل اصلي سکونت آنها در خانه  سالمندان، بيماري است.

3ـ دسته سوم سالمنداني هستند که تمکن مالي ندارند و يا از طرف بستگان طرد شده­ اند و مجهول­ الهويه ­اند و از طرف مراکز قضايي به خانه سالمندان معرفي مي­ شوند.

وقتي خانواده دسته آخر را از لحاظ اجتماعي جستجو و کنکاش مي­ کنيم؛ به نداري و فقر مالي و اجتماعي آنها پي مي ­بريم. سالمندان اين گروه اغلب دچار بيماري آلزايمر هستند که خانواده آنها ناگزيرند آنها را به مراکز سالمندي بسپارند ولي به دليل فقر و نداري آنها را رها مي­ کنند.

اين تفاوت افراد سالمند است در طبقات مختلف، که ناگزيرند به خانه سالمندان مراجعه کنند ولي اگر به طور کلي بررسي کنيم بيش از نيمي از آنها به دليل آلزايمر و اختلالات حافظه و مسايلي که متعاقب اين بيماري­ها مثل بي ­اختياري ادرار و مدفوع و... دارند و نگهداري آنها براي خانواده سخت و مشکل است.

پژوهش خبری : مقايسه سالمندان از بعد رواني در منزل و مراکز نگهداري؟

دکتر سلمان­ نژاد، رئيس دبير خانه شوراي سالمندان: از بعد رواني اگر بخواهيم سالمند سالم را در خانه سالمندان و او را در خانه خود و بين خويشانش بررسي کنيم، تفاوت فاحشي وجود دارد. اگر بخواهيم سالمند منزوي و افسرده نشود و سالمندي فعال و شاد باشد مسلما در بين خانواده خود و با فرزندانش در سلامت کامل رواني خواهد بود؛ اگر چه در خانه سالمندان بين همسن و سالانش است اما چون خانه ­هاي سالمندان کشور از استانداردهاي لازم جهاني برخوردار نيست؛ سالمند از بعد رواني آزرده خاطر خواهد شد؛ زيرا فردي که در مرحله آخر زندگي است و روي تخت بستري است را مي­ بيند و سالمندي که فوت مي­ کند را مي­ بيند و با ديدن اين صحنه ­ها، در واقع آينده خودش را مي­ بيند و آنجا را به چشم مرحله آخر زندگيش احساس مي ­کند و اينهاست که از لحاظ روحي و رواني سالمند را تضعيف مي­ کند. ما بايد تلاش کنيم از اين نوع نگرش و خودپنداري منفي ممانعت کنيم؛ و اين مسئله در سايه مراقبت در خانه بوجود مي ­آيد؛ بايد سعي کنيم تمام خدماتي که مي­ خواهيم به سالمندان بدهيم در خانه خودشان به آنها بدهيم، اين تکريم واقعي سالمند است.

متاسفانه اغلب سالمنداني که در مراکز سالمندي بسر مي ­برند از نظر روحي – رواني سير نزولي طي مي ­کنند، بسياري از آنها دچار افسردگي مي­ شوند.

گاهي افسردگي در آنها شديد است که ما احساس مي­ کنيم سالمند دچار آلزايمر شده ­است. (افسردگي علايمي ايجاد مي­ کند که در مراحل پيشرفته شخص به آلزايمر مبتلا مي­شود و حتي منجر به تغيير رفتار و خلق مي­ شود و او در شرايط نامناسب زندگي قرار مي ­گيرد.)

اگر مراکز سالمندي از نظر امکانات با هم مقايسه شوند (در شمال و جنوب شهر) سالمنداني که تمکن مالي مناسب ندارند و در مراکزي که امکانات کمتري دارند نگهداري مي­ شوند؛ مطمئنا مشکلات رواني و ذهني بيشتري خواهند داشت؛ مگر اينکه امکانات رفاهي را بيشتر کنيم تا شيب مسايل رواني کم شود.

در نهايت اگر سالمند خدمات پرستاري را در خانه خودش دريافت کند، (توسط خانواده خود يا پرستاراني که مراقبت ­هاي خانگي انجام مي­ دهند) از نظر روحي و رواني در وضعيت بسيار مناسب­تري خواهند بود.

پژوهش خبری : چه اقداماتی مي­ توان براي سالمنداني که ناگزيرند به مراکز سالمندي سپرده شوند انجام داد تا  از نظر رواني در وضعيت مناسب­تري باشند؟

دکتر سلمان­ نژاد، رئيس دبير خانه شوراي سالمندان: براي سالمند فعال و سالمي که در مراکز سالمندي هستند بايد چند کار انجام بدهيم:

1. مراکز سالمندي را قسمت بندي کنيم؛ مراکزي را به سالمندان فعال اختصاص بدهيم و از سالمندان ناتوان و بيمار و وابسته به تخت که نياز بيشتر به مراقبت­ هاي پرستاري دارند در مرکزي بين بيمارستان و مرکز سالمندي نگهداري شوند.
2. سالمند فعال و سالمي که در مراکز سالمندي زندگي مي­ کند بايد براي صبح تا شب برنامه­ ريزي صحيح داشته باشد و براي مشغوليت حتي به آنها شغل نيمه وقت بدهيم. از فواید زندگي فعال و بانشاط براي سالمندان و نيز جامعه، کمک به حفظ سلامت جسمی و روانی آنان است.

بطور کلي اگر کار، تفريح يا ورزشي براي سالمند برنامه ­ريزي مي­شود بايد زمان فعاليت مشخص باشد و سالمند بداند از چه ساعتي فعاليتش شروع مي­ شود و تا چه ساعتي ادامه دارد.

پژوهش خبری : در سند سالمندي براي حفظ کرامت و عزت سالمند چه تمهيداتي اندیشیده شده ­است؟

دکتر سلمان­ نژاد، رئيس دبير خانه شوراي سالمندان: ارتقاي سرمايه اجتماعي و حمايت‌هاي اجتماعي از اهداف اين سند است، که از طريق تأمين معيشت و خدمات مالي به سالمندان و توسعه و تقويت خدمات نگهداري از سالمندان اين هدف قابل دستيابي است. اگر چه در اين سند در راستاي حفظ و تقويت فرهنگ ايراني اسلامي سعي بر زندگي سالمندان در خانه خود و در کنار خانواده و جامعه است، ولي لازم است انواع مدل­هاي مراقبت براي سالمندان در جامعه فراهم باشد؛ توسعه و تقويت خدمات نگهداري از سالمندان از راهبردهاي اين سند است. اصلاح مدل­ هاي مراقبتي موجود از سالمندان، ايجاد و حمايت از مدل‌هاي کارآمد مراقبتي متناسب با نياز سالمندان، ترويج و حمايت از مدل‌هاي مراقبت در منزل از سالمندان مبتني بر خانواده و مراقبين غيررسمي، آموزش مراقبين رسمي و غيررسمي سالمندان و حمايت بيمه‌اي از انواع مدل‌هاي مراقبت سالمندان تمام موارد دال بر نگاه داشت کرامت اين عزيزان است.

مقايسه آماري جالب

اگر 40 درصد سالمندان ساکن در خانه سالمندان دچار آلزايمر باشند، يعني 6 هزار نفر آنها اين بيماري را دارند (البته از 15 هزار نفر) در حالي که تعداد بيماران آلزايمري در کشور يک ميليون نفر است، از بررسي اين آمار متوجه مي­ شويم درصد بالايي از سالمندان دچار آلزايمر، در منازل خود و نزد خانواده ­شان زندگي مي­ کنند و اين نشان مي­ دهد در کشور ما بشدت از طرف خانواده و بستگان از بردن سالمندان به مراکز سالمندي مقابله مي ­شود؛ و اين اتفاق بسيار خوبي است که در کشور ما رخ داده است.

در حال حاضر تمام دنيا درصدد نگهداري سالمندان در خانه هستند و يارانه ­هايي که براي نگهداري سالمندان به مراکز سالمندي مي­ دهند، به نوعي يارانه را براي تشويق و تقدير به خانواده­ ها مي ­دهند و اين مسئله را بشدت دنبال مي­ کنند.

به نظر من چنين مدلي براي نگهداري از سالمند ايده ­آل ­ترين است و ما هم بايد خانواده ­ها را بيشتر تشويق کنيم تا همه آنها به اين سو بروند. ما بايد بيمه ­هاي مراقبتي سالمندان را از طريق کسر بيمه در زمان فعاليت افرادي که در دوره جواني هستند تامين کرد، بخش ديگر هم بايد از منابع دولتي تامين شود.

سخن آخر

به طور کلي اگر بتوان سالمند را با فعاليت­ هاي تفريحي، ورزشي و شغلي زمان­ بندي و مديريت شده در مرکز سالمندي مشغول کنيم، مطمئن باشيد سالمند به مرکز سالمندي به عنوان ايستگاه آخر نگاه نمي­ کند. اگر با برنامه مدون و مديريت صحيح نگرش درستِ زندگي را در آنها ايجاد کنيم و توانمندي که قبلا داشتند به آنها برگردانيم؛ آنها به زندگي معمول خود برخواهند گشت و از مسايل روحي - رواني آنها کاسته مي ­شود.  

مسئله استاندارد شدن مراکز براي سازمان بهزيستي بسيار مهم است و حتي در سند ملي سالمندي اين موضوع تبيين شده ­است و ما نيز پيگير هستيم که هر چه زودتر به سرانجام برسانيم و جالب است که اين مسئله رابطه مستقيمي با اميد به زندگي افراد دارد و خوشبختانه سالمندان در چند سال اخير در قوانين و اسناد و کانون­ها و ديگر جاها ديده شدند؛ افراد علاقمند به طول عمر بيشتر و با کيفيت بيشتر مي­ خواهند زندگي کنند؛ گويا همه در آينه خودشان را مي‌بينند شايد به دليل بيشتر شدن تعداد سالمندان است.

ما بايد سعي کنيم سالمندان سالم و فعال در کنار هم باشند نه اينکه افراد سالم و بيمار کنار هم باشند؛ ما بايد روش ­ها را اصلاح کنيم.

پژوهش خبری // مریم عابدی