سالمندی و چالش های پیش روی آن

چکیده مصاحبه پژوهشی:

*  کاهش نرخ باروري در کشور ترکیب سنی جمعیت را در آینده نزدیک سالخورده می‌کند.

* در دهه آينده به ازاي هر سه نفر يک سالمند خواهيم داشت.

* جامعه آتي ما خمود و غيرفعال است اگر فکري براي  سالمندان نکنيم.

*  تفاوت سالمندان آينده با سالمندان فعلي در داشتن فرزند است.

*  سالمندان فعلي هرکدام 9/ 4 فرزند دارند که 3/ 2 آنها حمايتگرند.

*  گسترش خانواده‌ هسته‌اي، آپارتمان نشيني، مشکلات معيشتي و خود افراد جوان باعث از بين رفتن استقلال و کرامت و حرمتسالمندان در خانواده مي­شود.

*  در کشورهاي پيشرفته مسئله سالمندان تقريبا به ثبات رسيده­است.

 
پژوهش خبری صدا و سیما: کاهش نرخ باروری در کشور در سال های گذشته و تداوم آن در سال های آتی، ترکیب سنی جمعیت را در آینده نزدیک سالخورده می‌کند و این سالخوردگی جمعیت در آینده کشور را با چالش سالمندی روبرو می کند؛ در دهه آینده به ازای هر سه نفر یک سالمند خواهیم داشت که همگی مشکلات فراوانی فراهم می کنند و جامعه آتی ما خمود و غیرفعال است اگر فکری برای سالمندان نکنیم، همین خطر و چالشی بزرگ برای آینده جامعه است.  در این زمینه مصاحبه پژوهشی با دو تن از متخصصان این حوزه آقای دکتر احمد دلبری، دکترای تخصصی طب سالمندان، و آقای دکتر محسن سلمان نژاد، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور داشتیم و نظرات ایشان را در خصوص سالمندی جویا شده ایم :

پژوهش خبری :سالمندی در آینده کشور ما با چه چالش هایی روبروست؟
آقای دکتر دلبری: قبل از پرداختن به آینده باید ببینیم الان ما چه وضعیتی داریم یعنی ما هم اکنون به نحوی دچار و درگیر مسایل دوران سالمندی آینده هستیم و چه بهتر که الان به فکر باشیم و برنامه داشته باشیم نه اینکه برنامه ریزی کنیم برای سی سال آینده. یکی از مسایلی که هم اکنون داریم مشکلات جوانان دهه 60 است. بسیاری از مشکلات حوزه اجتماعی فعلی کشور، ناشی از بی برنامگی و نداشتن برنامه لازم برای زاد و ولد دهه 60 است، در صورتی که این مشکلات در آینده کاملاً جدی تر و چندین برابر برای سالمندان خواهد بود، چون مشکلات جوانان بیشتر از جنس اشتغال و مسکن و غیره است و خیلی جامعه را درگیر وابستگی ها نمی کند؛ اما وقتی همین جمعیت در راه سالمندی که تا دیروز نان آور خانواده بودند و امروز به یک باره بازنشسته و یا دچار سکته مغزی می شوند عملا 5 - 4 نفر در خانواده درگیر بیماری وی می گردند. تفاوت فاحش و اصلی سالمندان آینده با سالمندان فعلی در داشتن فرزند است؛ سالمندان فعلی هرکدام 9/ 5 فرزندآوری داشته اند که 9 / 4 فرزند دارند و 3 /2 فرزندان حمایتگر هستند. مشکل دیگر در زیر ساخت های اداری است که در آینده گریبانمان را می گیرد چون آمادگی لازم برای رودررو شدن با مشکلات سالمندان نخواهیم داشت دنیا در این حوزه 80 سال است که دارد کار می کند و الان به نحوی کشورهای توسعه یافته علی رغم 80 سال تجربه اظهار درماندگی و غافلگیری می کنند و می گویند پدیده سالمندی ما را غافلگیر کرده است و نمی دانیم چکار کنیم حالا فکر کنید ما در آینده چه وضعیتی خواهیم داشت.

پژوهش خبری : چه عواملی سلامت روان سالمند را به خطر می اندازد؟
آقای دکتر سلمان نژاد: به نظر من مهم‌ترین بحث در سالمندی معیشت است: یکی از موضوعاتی که کرامت و عزت سالمند را تهدید می کند که خوشبختانه در کشور ما به دلیل عزت و احترامی که برای پیران خود داریم کمتر حاضر به بی‌حرمتی به آنها هستیم و از نگهداری آنها در مراکز سالمندان استقبال نمی کنیم و دوست داریم آنها در کنار خودمان زندگی کنند. اگر چه خانواده‌ گسترده در زمان حال بویژه در شهرها به خانواده هسته ای تبدیل شده اند با این حال خیلی از افراد هستند که می خواهند سالمندانشان در کنار آنها باشند. اما این مسئله عمومیت ندارد و هرچه زندگی سخت تر شود؛ خانواده‌ هسته‌ای گسترده‌تر می شود و آپارتمان نشینی و مشکلات معیشتی و خود افراد جوان باعث می شود سالمندان آرام آرام در خانواده استقلال و کرامت و حرمت خود را از دست بدهند و احساس ناامنی آنها باعث طرد شدن از خانواده خواهد شد و شاهد آن هزاران سالمندند که در مراکز سالمندی نگهداری می شوند.

پژوهش خبری : آیا در حوزه اشتغال، آموزش، سلامت و معیشت سالمندان کاری انجام شده است؟
آقای دکتر سلمان نژاد: ما باید برنامه ریزی های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و امنیتی درست و قابل اجرا در دو بعد داشته باشیم و بتوانیم با مدیریت برنامه ریزی شده عمل کنیم: داشتن برنامه برای سالمندان فعلی که شامل درآمد و حقوق سالمندی است. بخش بزرگی از سالمندان ما (حدود 60درصد) آنها بازنشسته دولتی هستند. حقوق های آنها اغلب مکفی برای زندگی سالمندی نیست. وقتی آنها از نظر معیشتی دچار مشکل باشند امکان وابستگی شدید به اعضای خانواده است. بنابراین فی‌النفسه سالمند باید مستقل باشد، حتی اگر محل زندگیش در نزدیکی افراد خانواده پسر دختر عروس و داماد باشد. استقلال بستگی به درآمد کافی دارد. در سال های اخیر کارهایی برای معیشت سالمندان از جمله افزایش حقوق انجام شده ولی برای یک زندگی کافی نیست و قدرت خرید آنها پایین آمده است و سالمندان ناگزیرند یک کار نیمه وقت انجام دهند. اینکه آنها مشغول به کار شوند خوب است اما نه کار دائم. این مسئله فرع قضیه است. سالمندان باید فعال باشند یعنی آنها را آموزش بدهیم که خودشان در صورت سلامت کارهای شخصی شان انجام دهند؛ ما باید گروه های محلی سالمندی را راه‌اندازی کنیم به آنها آموزش بدهیم از صبح که بیدار می شوند چه کارهایی انجام دهند تا زندگی فعالی داشته باشند، یا شغلی برایشان ایجاد کنیم تا زندگیشان پویا تر شود.
مسئله بعدی بیمه و بهداشت سالمندان است مهمترین آن، مراقبت از آنان است، علیرغم شعار وزارت بهداشت که پیشگیری بهتر از درمان است ولی عملا کاری انجام نشده است و مسئله مراقبت بیشتر خود را نشان می‌دهد. در حال حاضر سالمندان فعلی ما رو به سراشیبی هستند و اینها مراقبت می خواهند.
وجه دیگر مسئله برنامه ریزی برای سلامت سالمندان آینده است. جوانان سی ساله کنونی که سه دهه دیگر به سن سالمندی می رسند باید چکار کنیم تا آنها به بیماری‌هایی نظیر دیابت، فشار خون و به طور کلی بیماری های غیرواگیر مبتلا نشوند، تا از این طریق در هزینه های سلامت و بهداشت به آنها کمک کنیم و این مسئله هم به آموزش شیوه زندگی کردن مربوط است و این هم وظیفه وزارت بهداشت است.

دکتر دلبری: وزارت بهداشت باید برای سالمندان قبل از دوران بازنشستگی پرونده سلامت تشکیل دهد؛ زیرا تعداد زیادی از بازنشستگان سالمند بدون آنکه متوجه باشند دچار بیماری های مزمن هستند مثل فشارخون، قند، بیماری های قلبی و ... با اینکه بیماری های دوران سالمندی از نوع غیرواگیر است ولی درمان آنها سخت است اما خوشبختانه تمام این بیماری ها قابل پیشگیری است. آموزش خودمراقبتی در دوران سالمندی مهمترین بحث در دوران سالمندی است. آموزش سالمندان و خانواده های آنها. متاسفانه خانواده های ما درجریان مسایل دوران سالمندی نیستند، 20 درصد سالمندان ما دچار افسردگی خفیف تا شدید هستند چقدر خانواده ها به این مسئله آشنا هستند؟ اگر بتوانیم شیوه زندگی کردن صحیح را تعمیم دهیم و فکری برای آینده کنیم، مسلما سالمندان سالمی خواهیم داشت.

پژوهش خبری :ابعاد روانی ومالی اشتغال سالمندان چگونه است؟
دکتر دلبری:
بعد روانی: در کشور ما سالمندان یک شبه بازنشسته می شوند اما در دیگر کشورها بازنشستگی به صورت تدریجی است یعنی دو سال قبل از رسیدن فرد به سن بازنشستگی، شخصی جوان و تازه کاری را در کنار او بکار می گیرند تا در حین کار تجربیات خود را به فرد جوان منتقل کند و نیز پاره وقتش می کنند تا به تدریج به بازنشستگی عادت کند و خیلی منطقی فرد را بازنشسته می کنند زیرا سی سال تجربه را به یکباره بازنشسته نمی کنند و فرد بازنشسته هم از نظر روحی و روانی آماده می شود.
بعد مالی: فردی که بازنشسته می شود دارای فرزند و نوه و .. است و تعداد خانواده اش در این زمان بیشتر است در کشور ما مزایای حقوقی بازنشسته کم و حذف می شود و بدین گونه است که هزینه های شخص بازنشسته سالمند بیشتر می شود. در حالی که آنها نیاز بیشتری دارند که مزایای حقوقی شان بیشتر شود.
در ایران تعداد زیادی از بازنشستگان تحت پوشش بیمه تکمیلی آتیه سازان هستند، که جوابگوی مشکلات دوران سالمندی نیست ما باید برای این مسئله هم فکر کنیم؛ البته دولت از چند سال پیش اقدامات خوبی شروع کرده است و وضعیت فعلی سالمند نسبت به گذشته خیلی بهتر است. اما کافی نیست و کار بیشتری می طلبد. ما باید کاری کنیم که نیازهای سالمند کم شود. باید هزینه های فرد سالمند را کم کنیم مثل هزینه های سلامت و پزشکی آنها و نیز آموزش های خود مراقبتی در دوران بازنشستگی و سالمندی برای آنها جدی تر انجام شود.

پژوهش خبری : تجربه کشورهای دیگر در مورد بیمه چگونه است؟
آقای دکتر سلمان نژاد: در کشورهای پیشرفته سالمندان بیمه مراقبتی دارند و برای این نوع بیمه از زمان جوانی برنامه ریزی شده است یعنی پولی برای زمان سالمندی به نام بیمه مراقبتی پس انداز می کنند.

پژوهش خبری : در سایر کشورها چه اقداماتی برای مواجه با سالمندی صورت گرفته است؟ لطفا چند نمونه از تدابیر سایر کشورها را بفرمائید؟
آقای دکتر سلمان نژاد: پیش بینی شده است تا سال 2050 هشتاددرصد سالمندان دنیا در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند و متاسفانه این فاجعه است. در کشورهای پیشرفته مسئله سالمندان تقریبا به ثبات رسیده است. آنها امتحان کردند و برنامه ریزی کردند و قوانین را وضع کردند، کشور برای ارائه خدمات رفاهی به 65 ساله ها آماده است، سالمند در آنجا یک زندگی کاملا مستقل و با کرامت دارد. سالمند به شرط سلامت کارهای شخصی خود را انجام می دهد اعم از کارهای منزل و بیرون منزل و گرنه شخصی برای همیاری فرد سالمند به منزل وی می‌آید . مهم‌ترین کشور سوئد است که در دنیا سرآمد تمام کشورهاست. ما خیلی راه داریم تا به کشورهای پیشرفته برسیم. ما باید ببینیم اولویت های ما چیست؟ و چگونه به این اولویت ها برسیم.

پژوهش خبری : کدام سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها در مسئله سالمندی دخیلند؟
آقای دکتر سلمان نژاد: در سند شورای ملی سالمندی ذکر کرده‌ایم و اکثر وزارتخانه‌ها در این مسئله سهیم هستند و گفته شده هر کدام از وزارتخانه ها و سازمان ها چه وظیفه‌ای در قبال سالمندان کشور دارند. در برنامه ششم ماده 57 تکلیف به شورای عالی رفاه داده شده است. شورای عالی رفاه وظیفه دارد برای جلوگیری از فقر و بی‌عدالتی فعالیت کند.

پژوهش خبری : سازمان های مختلف چه کمکی به موضوع سالمندی می توانند بکنند؟
آقای دکتر سلمان نژاد: ابتدا بگویم نمایندگان هر کدام از وزارتخانه ها باید در جلسات شورای عالی رفاه شرکت کنندکمیته امداد با توجه به بودجه ای که دارد باید در این حوزه فعال تر شود. وزارت ورزش برای فعال شدن و فعالیت سالمندان کمک کند و ظرفیت ها و ساعات خالی مکان های ورزشی که می توانند بصورت آزاد و مجانی در اختیار سالمندان قرار دهند تا آنها فعالیت بدنی داشته باشند. وزارت بهداشت طبق شعاری که برای خودش قرار داده است عمل کند (پیشگیری بهتر از درمان است). وزارت آموزش وپرورش باید سرفصل هایی را در کتاب درسی دانش آموزان بگنجاند و به دانش آموزان در مورد سبک زندگی آموزش بدهد و... صداوسیما، وزارت خانه های فرهنگ، ورزش، آموزش‌وپرورش در حوزه تکریم سالمند می توانند ورود کنند؛ خانواده باید آموزش ببینند و در جریان مشکلات متداول و شایع دوران سالمندی قرار گیرند که این هم نیاز به برنامه های آموزشی خاصی دارد که باید به مراقبان آموزش داد. و وزارت مسکن نیز با کمک بخش خصوصی برای ساخت شهرکهای سالمندی هوشمند وارد شوند. در کشورهای پیشرفته شهرک هایی در کنار یا در دل شهرهای بزرگ می‌سازند که بنام دوستدار سالمند. ما هم به تمام مراکز استانها نامه نگاری کرده‌ایم که شهر دوستار سالمند معرفی کنند و مرتب داریم آنها را ارزیابی می‌کنیم و در جلساتی که با شهرداری این شهرها داریم بحث مناسب سازی سالمندان را عنوان می کنیم و امیدواریم که در چند سال آینده دغدغه ها در مورد سالمندان سه دهه آینده مرتفع شود هر چه ما بتوانیم سرمایه‌گذاری کنیم برای سالمندان از هزینه‌های تحمیلی جلوگیری می شود. متاسفانه در کشور ما کار تیمی فوق‌العاده ضعیف است. البته ما سعی می کنیم تمام فعالیت‌ها را در سازمانها و وزارتخانه‌ها گردآوریم تا کار صحیح انجام شود.

پژوهش خبری : آیا برای آموزش سالمندان کاری انجام شده است؟
آقای دکتر سلمان نژاد: خیر، سالمندان فعلی ما اکثرا بیمار هستند و متاسفانه به آنها آموزش داده نشده که بیماری را مدیریت کنند اگر در سیستم بر بیماری‌های سالمندی نظارت شود و اجازه ندهند (مثل سکته مغزی) بیماری آنها به جاهای برگشت ناپذیر برسد، هزینه ها کمتر خواهد شد.
آقای دکتر دلبری: این مسئله مربوط به وزارت بهداشت است که متاسفانه هیچ برنامه ای برای بیمه مراقبتی و پیشگیری ندارند مثلا سالمندی که نزد پزشک می آید شایسته است که حدود 20 دقیقه ویزیت شود و آموزش ببیند بدون آنکه دارویی بگیرد.

پژوهش خبری : آیا با سازمان های بین المللی هم در ارتباط هستید؟
آقای دکتر سلمان نژاد: بله، سازمان های مختلف جهانی هستند مثل صندوق جمعیت سازمان ملل که سالیانه بودجه‌ای را در اختیارمان قرار می‌دهد، برای مطالعات و فعالیت‌هایی که انجام می‌دهیم همکاری می‌کنند. سازمان‌های بین‌المللی دیگر مثل سازمان بین‌المللی سالمند(HELP AGE ) که در واقع NGO است، و موضوع شاخص دیده‌بان سالمند در کشور را دنبال می کند. حدود 190 کشور عضو سازمان ملل هستند. این NGO توانسته است بیش از نصف کشورهای عضو سازمان ملل را جذب کند و ما هم با آنها ارتباط خوبی گرفتیم و تجربیات خوبی از کشورهای پیشرفته کسب کرده‌ایم اینها الگوبرداری می شوند و قاعدتا در سالهای آینده وضعیت بدین شکل نخواهد بود. یعنی انشاالله با وقت کافی به سمت موضوعات سالمندی می رویم.

پژوهش خبری : چند کشور در جهان هست که در زمینه سالمندی پیشرو هستند؟
آقای دکتر سلمان نژاد: کلا کشورهای اروپای شمال شرقی مثل سوئیس، دانمارک، اتریش، فنلاند و انگلیس. ایران در درجه بندی کشورها از نظر مسئله سالمندی از بین 98 کشور در رتبه 75 جهانی قرار گرفته است. در این رده بندی شیلی از روسیه و ایتالیا بهتر است بولیوی از ایتالیا و روسیه بهتر است؛ نکته جالبی که در اینجا ملاحظه می شود: دقیقا در کشورهایی که چارچوب خانواده و فرهنگ و سنت شان را حفظ کرده اند در رده بهتری قرار گرفته‌اند.

 سخن آخر
آن چیزی که بیش از هر چیزی نگران کننده است و تهدید اصلی دوران سالمندی است فقر و بیماری نیست، تهدید اصلی تنهایی و انزوای سالمندی است که امروزه به نام آشیانه خالی است که کما کان درگیر آن هستیم. چیزی حدود 30 % سالمندان کشور تنها زندگی می کنند که این عدد در خانم ها 49 درصد است، چرا برای پر کردن خلایی به نام تنهایی برنامه ریزی نکرده‌ایم؟ چقدر برنامه اجتماعی داریم برای دوران پس از بازنشستگی افراد. برای پر کردن فاصله سنی بازنشستگی (که میانگین 52 سال است) و امید به زندگی (که سن 75 سالگی است) چقدر برنامه داریم برای یک سوم عمر جامعه کشورمان؟
اینها بحث هایی است که باید مسئولان ما ورود جدی تری به این حوزه کنند. بالاخره افرادی که به سن سالمندی می رسند و یک عمر برای کشور زحمت کشیدند انتظار دارند برای یک چهارم عمرشان برنامه ریزی شود. چقدر سازمان های اجتماعی ما به این قضیه ورود کردند؟ حتما برنامه ای بوده و اجرا هم شده ولی کافی نیست. بالاخره موفقیت کشور ما در امید به زندگی باید تبدیل به کیفیت زندگی شود.
12 -10 % از سالمندان نیاز به خدمات مراقبتی دارند نه خدمات شبانه روزی بلکه بین 24 - 2 ساعت است که آنها نیاز به مراقبت دارند؛ عدد قابل توجهی است از نظر تعداد سالمندان چه در تهران و چه در کل کشور. در تهران 150 هزار نفرند. (از طرف دیگر در تهران 80 هزار نفر زن سرپرست خانوار داریم که تحت پوشش نهادهای رسمی هستند.) اگر بتوانیم خانم های سرپرست خانوار را آموزش دهیم و آنها را به محلات بفرستیم برای خدمات دهی به سالمندان؛ در اصل ایجاد اشتغال کرده‌ایم. بنابراین می توان بحران سالمندی را به فرصت تبدیل کرد و از آن به عنوان صنعت، سرمایه‌گذاری کنیم. در تمام دنیا مراقبت از سالمندان در منزل به عنوان یک شغل به حساب می آید. یعنی باید خدمات سالمندی را در منزل به آنها ارائه داد نه در مراکز سالمندی، چون از لحاظ روحی روانی برای آنها بهتر است و هم ایجاد شغل کرده ایم.

 
 

­پژوهش خبری// پژوهشگر: مریم عابدی