نگاهی اجمالی به نظام انتخاباتی ترکیه

انتخابات پارلمانی در ترکیه

سابقه مجلس و قانون اساسی و انتخابات در ترکیه به حدود صد و پنجاه سال پیش برمی‌گردد. اولین انتخابات در 1876 بعد از پذیرش قانون اساسی انجام گرفت. با فروپاشی امپراتوری عثمانی و ایجاد کشور جدیدی بنام ترکیه در سال 1923، اولین قانون اساسی این ‏کشور بر اساس تغییرات اعمال شده بر روی قانون اساسی زمان امپراتوری عثمانی تنظیم شد. این قانون ‏اساسی در سال­ های 1961 و 1987 مورد بازبینی مجدد قرار گرفته است. بر اساس آخرین قانون اساسی ترکیه، ‏مردم این کشور نمایندگان پارلمان توسط آراء مستقیم مردم انتخاب می‌شوند.[1] ‏

شرایط حق رای و نامزدهای انتخابات

بر اساس قانون اساسی کنونی ترکیه، هر شهروند بالای 18 سال، حق دارد در رای گیری ­ها و رفراندوم ­ها ‏شرکت کند. سربازان وظیفه، افسران جزء، دانشجویان دانشگاه ­های نظامی، زندانی­ها و بازداشت شدگان ‏نمی­ توانند در رای­گیری شرکت کنند. هر شهروند بالای 30 سال که تحصیلات ابتدایی خود را به پایان ‏رسانده باشد؛ می تواند برای نمایندگی مجلس ثبت نام کند. همچنین لازم است وی از شرایط انتخابات ‏موجود در قانون اساسی برخوردار باشد. برای مثال، قضات و دادستان­ها، استادان دانشگاه­ها و کارمندان ‏دولت نمی توانند نامزد نمایندگی مجلس شوند؛ مگر آن که استعفا کنند.‏ به طور کلی نمایندگان مجلس "بزرگ ملی" از تعقیب کیفری مصونیت دارند. بنابراین نمی­ توان آنها را در ‏مورد صحبت یا رأی در مجلس مسئول دانست. از دست دادن حق نمایندگی در برخی شرایط باید به ‏تصمیم اکثریت مطلق نمایندگان صورت بگیرد. نماینده می­تواند به دادگاه قانون اساسی مراجعه و نسبت ‏به حکم تقاضا، تجدید نظرخواهی کند.‏ طبق قانون اساسی ترکیه زنان می توانند نامزد نماینده مجلس ترکیه شوند. ‏ 

مجلس ترکیه، ‌دارای 550 کرسی است که نمایندگان برای مدت 5 سال ‏انتخاب می­ شوند. حوزه‌های مزبور تحت نظارت ‏قضایی مستقیم شورای عالی انتخابات هستند. انتخابات ‏بر اساس اصول حق رأی مساوی، آزاد، مستقیم، همگانی و با ‏شمارش عمومی آرا صورت می­ گیرد. مجلس ‏بزرگ ملی یا رئیس جمهور می­ تواند طبق شرایط مندرج در قانون اساسی، ‏برگزاری انتخابات زودهنگام، ‏قبل از اتمام دوره 5 ساله را تقاضا کند. 30 ماه پس از هر دوره انتخابات مجلس، یک انتخابات ‏میان ‏دوره­ای برگزار می شود. اما اگر تعداد کرسی‌های خالی بیشتر از 5 درصد کل باشد، انتخابات میان دوره­ای ‏دیگر باید ‏تا فاصله سه ماه – ولی نه کمتر از یک سال تا انتخابات عمومی دوره بعد برگزار شود.‏ ‏

احزاب و انتخابات

نخستین گام­ های شکل ­گیری احزاب در ترکیه در زمان عثمانی ­ها برداشته شد. یعنی بستر شکل­ گیری احزاب و جریان­ های سیاسی به پیش از روی کارآمدن آتاتورک باز می ­گردد. اگر چه حزب جمهوری­خواه خلق به عنوان نخستین حزب در زمان آتاتورک تشکیل شد، اما توجه به حقوق شهروندی و برابری خواهی و نیاز به تدوین قانون اساسی، پیش از به قدرت رسیدن آتاتورک در ادبیات سیاسی ترکیه شکل گرفت. اما این کشور از دهه 1920 شاهد شکل­ گیری نخستین حزب بود. دوره چند حزبی تاریخ سیاسی ترکیه از 1946 آغاز شد. تا آن تاریخ انتخابات فاقد رقابت و غیرمستقیم ‏بود.

رای ­گیری به شکل عمومی صورت می ­گرفت ولی شمارش آرا مخفی بود. در انتخابات1950 برای ‏اولین بار قدرت سیاسی در ترکیه از یک حزب به حزب دیگر منتقل شد و انتخابات برای اولین بار براساس ‏سیستم اکثریت، ساده و با ورقه محرمانه و شمارش آشکار تحت نظارت قوه قضاییه صورت گرفت.‏

در سال 1961 نظام نمایندگی نسبی در مجلس سفلی به اجرا در آمد و در سال 1964 در مجلس سنا هم به مرحله ‏گذاشته شد. نظارت قضایی بر انتخابات گسترش پیدا کرد. در سراسر دهه 1960 و 1970 نظام نمایندگی ‏نسبی موجب ترغیب تشکیل احزاب کوچک‌تر و بروز انشعابات نظام احزاب شد.

 در این راستا تشکیل ‏حکومت اکثریت با ثبات از سوی یک حزب با مشکل رو به رو گردید. به منظور مبارزه با تکثیر احزاب ‏کوچک، دولت نظامی پس از سال 1980 نظام دو حزبی را به وجود آورد. در سطح حوزه انتخابیه، حزب نامزد باید ‏حداقل تعداد رای لازم حاصل از تقسیم تعداد کل رأی ها بر تعداد نامزدهای آن حوزه خاص را به دست ‏می‌آورد.

از سال 1983 هم قانون احزاب سیاسی و هم قانون انتخابات نمایندگان چندین بار به نفع احزاب ‏بزرگتر اصلاح شد.‏ طبق قانون اساسی ترکیه احزاب سیاسی برای ورود به مجالس باید حداقل10 درصد از آراء کل کشور را کسب کنند.[2]

نظام انتخاباتی ترکیه

در نظام انتخاباتی ترکیه مطابق قانون اساسی وظایف، اختیارات و مسئولیت­ های اصلی انتخابات به عهده ‏‏« شورای عالی انتخابات » است و برخلاف بسیاری از کشورها وزارت کشور وظایف و اختیاراتی جز تأمین ‏امنیت در فرایند انتخابات ندارد.

 شورای عالی انتخابات که در حقیقت هم وظیفه اجرا و هم نظارت را ‏عهده دار است، ماهیتی وابسته به سیستم قضایی دارد و از بین قضات و دادستان‌ها و حقوقدان‌های دو ‏نهاد دادستانی و شورای دولتی انتخاب می‌شوند. با توجه به ماهیت این دو نهاد می‌توان گفت که در وظایف ‏دادستانی معمولاً غلبه با امور نظارتی است و در وظایف شورای دولتی، امور ناظر بر اجرا غالب هستند. ‏

شاید بتوان قرار گرفتن همزمان وظایف نظارتی و اجرایی در زمره وظایف این شورا را از این جهت توجیه ‏کرد. البته اجرای انتخابات عملاً توسط هیئت‌هایی که در حوزه‌های انتخابیه و بر سر صندوق‌های اخذ آرا ‏هستند صورت می‌گیرد و اعضای شورای عالی انتخابات و شوراهای تابعه استانی و شهرستانی به کنترل و ‏نظارت می‌پردازند.

در سیستم اجرایی انتخابات از پایین به بالا به ترتیب صندوق‌ها، حوزه‌های انتخابیه ‏‏(روستا، شهر، شهرستان، استان) و در نهایت در سطح ملی شورای عالی انتخابات است. شورای عالی انتخابات از نظر تشکیلات دارای یک رئیس و هشت عضو است که از بین اعضا دو نفر به ‏صورت علی‌البدل و بقیه اصلی هستند. اعضای شورا از دو نهاد موجود در سیستم قضایی یعنی دادستانی و ‏شورای دولتی تعیین می‌گردند. شوراهای استانی، شهرستانی و دفاتر ثبت رأی‌دهندگان به ترتیب سلسله ‏مراتب زیر نظر شورای عالی انتخابات فعالیت می‌نمایند.[3]

در ادامه فرایند انتخابات در کشور ترکیه بر اساس جداول زیر ارائه شده است.